Tuesday, July 4, 2017

BHAGWAN SADASHIV भगवान् सदाशिव

 BHAGWAN SADASHIV 
भगवान् सदाशिव 
CONCEPTS & EXTRACTS IN HINDUISM 
By :: Pt. Santosh Bhardwaj
dharmvidya.wordpress.com hindutv.wordpress.com santoshhastrekhashastr.wordpress.com bhagwatkathamrat.wordpress.com jagatgurusantosh.wordpress.com 
santoshkipathshala.blogspot.com santoshsuvichar.blogspot.com santoshkathasagar.blogspot.com bhartiyshiksha.blogspot.com santoshhindukosh.blogspot.com
ॐ गं गणपतये नम:।
अक्षरं परमं ब्रह्म ज्योतीरूपं सनातनम्।
निराकारं स्वेच्छामयमनन्तजम्॥
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भुर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि॥[श्रीमद्भगवद्गीता 2.47]    
भगवान् सदाशिव तब से हैं जब से सृष्टि है। सृष्टि के आदिकाल में न सत था न असत, न वायु थी न आकाश, न मृत्यु थी और न अमरता, न रात थी न दिन, उस समय केवल वही था, जो वायु रहित स्थिति में भी अपनी शक्ति से साँस ले रहा था। उसके अतिरिक्त कुछ भी नहीं था। वही परमात्मा है, जिसमें से संपूर्ण सृष्टि और आत्माओं की उत्पत्ति हुई है। विश्व की उत्पत्ति, स्थिति और विनाश का कारण यही ब्रह्म है। तब वही तत्सदब्रह्म ही था जिसे श्रुति में सत कहा गया है। सत अर्थात अविनाशी परमात्मा। उस अविनाशी पर ब्रह्म (काल) ने कुछ काल के बाद द्वितीय की इच्छा प्रकट की। उसके भीतर एक से अनेक होने का संकल्प हुआ। तब उस निराकार परमात्मा ने अपनी लीला शक्ति से आकार की कल्पना की, जो मूर्ति रहित परम ब्रह्म है। परम ब्रह्म अर्थात एकाक्षर ब्रह्म, परम अक्षर ब्रह्म। वह परम ब्रह्म भगवान् ही सदाशिव हैं। अर्वाचीन और प्राचीन विद्वान उन्हीं को ईश्वर कहते हैं। उन्हें ही शिव कहते है। उस समय केवल सदा शिव की ही सत्ता थी जो विद्यमान, जो अनादि और चिन्मय कही जाती थी। उन्हीं भगवान सदाशिव को वेद पुराण और उपनिषद तथा संत महात्मा; ईश्वर तथा सर्वलोकमहेश्वर कहते हैं।
भगवान् शिव के मन में सृष्टि रचने की इच्छा हुई। उन्होंने सोचा कि में एक से अनेक हो जाऊं। यह विचार आते ही सबसे पहले परमेश्वर शिव ने अपनी परा शक्ति अम्बिका को प्रकट किया तथा उनसे कहा सृष्टि के लिए किसी दूसरे पुरुष का सृजन करना चाहिए, जिसके कंधे पर सृष्टि चलन का भार रखकर हम आनंदपूर्ण विचरण कर सकें। शिव और शक्ति एक ही परमात्मा के दो रूप है, इसी कारण भगवान् शिव को अर्धनारीश्वर भी कहा जाता है। सृष्टि को रचने का समय आ गया था। 
ऐसा निश्चय करके शक्ति सहित परमेश्वर शिवा ने आपने वाम अण्ड के 10 वें भाग पर अमृत मल दिया। वहाँ से तत्काल एक दिव्य पुरुष प्रकट हुआ। उसका सौन्दर्य अतुलनीय था। उसमें सर्वगुण संपन्न की प्रधानता थी। वह परम शांत और सागर की तरह गंभीर था। उसके चार हाथों में शंख, चक्र, गदा और पध सुशोभित हो रहे थे। उस दिव्य पुरुष ने भगवान् शिव को प्रणाम करके कहा ‘भगवन् मेरा नाम निश्चित कीजिये और काम बताइये।’ उसकी बात सुनकर भगवान् शिव शंकर ने मुस्कराते हुए कहा ‘वत्स! व्यापक होने के कारण तुम्हारा नाम विष्णु होगा। सृष्टि का पालन करना तुम्हारा काम होगा। इस समय तुम उत्तम तप करो’।
भगवान् शिव का आदेश प्राप्त कर भगवान् विष्णु कठोर तपस्या करने लगे। उस तपस्या के श्रम से उनके अंगों से जल धाराएँ निकलने लगीं, जिससे सूना आकाश भर गया। अंततः उन्होंने थककर उसी जल में शयन किया।
तदनंतर सोये हुए भगवान् नारायण की नाभि से एक उत्तम कमल प्रकट हुआ। उसी समय भगवान् शिव ने अपने दाहिने अण्ड से चतुर्मुखः ब्रह्मा को प्रकट करके उस कमल पर बैठा दिया। महेश्वर की माया से मोहित हो जाने के कारण बहुत दिनों तक ब्रह्मा जी उस कमल की नाल में भ्रमण करते रहे। किन्तु उन्हें अपने उत्पत्ति कर्ता का पता नहीं लगा। आकाशवाणी द्वारा तप का आदेश मिलने पर अपने जन्मदाता के दर्शनाथ बारह वर्षों तक कठोर तपस्या की। तत्पश्चात उनके सम्मुख विष्णु प्रकट हुए। श्री परमेश्वर शिव की लीला से उस समय वहाँ श्री विष्णु और ब्रह्मा जी के बीच विवाद हो गया और ये विवाद उन दोनों के मध्य अपनी श्रेष्ठता को लेकर था, ये विवाद बढ़ते ही गया। कुछ देर बाद उन दोनों के मध्य एक अग्निस्तम्भ प्रकट हुआ। बहुत प्रयास के बाद भी भगवान् विष्णु और भगवान्  ब्रह्मा  उस अग्निस्तम्भ के आदि-अंत का पता नहीं लगा सके।
अंततः थककर भगवान विष्णु ने प्रार्थना किया, “हे महाप्रभु! हम आपके स्वरूप को नहीं जानते। आप जो कोई भी हैं' हमें दर्शन दें। भगवान् विष्णु की स्तुति सुनकर महेश्वर सहसा प्रकट हो गए और बोले,' हे सुरश्रेष्ठगण! मैं तुम दोनों के तप और भक्ति से भलीभांति संतुष्ट हूँ। ब्रह्मा, तुम मेरी आज्ञा से जगत की सृष्टि करो और वत्स विष्णु! तुम इस चराचर जगत का पालन करो।‘ तदनंतर भगवान् शिव ने अपने हृदय भाग से रुद्र को प्रकट किया और संहार का दायित्व सौंपकर वही अंतर्ध्यान हो गये।
शिव आदि देव है। वे महादेव हैं, सभी देवों में सर्वोच्च और महानतम है शिव को ऋग्वेद में रुद्र कहा गया है। पुराणों में उन्हें महादेव के रूप में स्वीकार किया गया है। वे ही इस जगत की सृष्टि करते हैं, इसकी रक्षा करते हैं और अंत में इसका संहार करते हैं। ‘रु’ का अर्थ है-दुःख तथा ‘द्र’ का अर्थ है-द्रवित करना या हटाना अर्थात् दुःख को हरने (हटाने) वाला। शिव की सत्ता सर्वव्यापी है। प्रत्येक व्यक्ति में आत्म-रूप में शिव का निवास है। सब कुछ शिव मय है। शिव से परे कुछ भी नहीं है। 
"शिवोदाता, शिवोभोक्ता शिवं सर्वमिदं जगत्"। 
शिव ही दाता हैं, शिव ही भोक्ता हैं। जो दिखाई पड़ रहा है यह सब शिव ही है। शिव का अर्थ है-जिसे सब चाहते हैं वह अखण्ड आनंद, परम मंगल, परम कल्याण।
भगवान शिवमात्र पौराणिक देवता ही नहीं, अपितु वे पंचदेवों में प्रधान, अनादि सिद्ध परमेश्वर हैं एवं निगमागम आदि सभी शास्त्रों में महिमामण्डित महादेव हैं। वेदों ने इस परमतत्त्व को अव्यक्त, अजन्मा, सबका कारण, विश्वपंच का स्रष्टा, पालक एवं संहारक कहकर उनका गुणगान किया है। श्रुतियों ने भगवान् सदाशिव को स्वयम्भू, शान्त, प्रपंचातीत, परात्पर, परमतत्त्व, ईश्वरों के भी परम महेश्वर कहकर स्तुति की है। परम ब्रह्म के इस कल्याण रूप की उपासना उच्च कोटि के सिद्धों, आत्मकल्याणकामी साधकों एवं सर्वसाधारण आस्तिक जनों-सभी के लिये परम मंगलमय, परम कल्याणकारी, सर्वसिद्धिदायक और सर्वश्रेयस्कर है। देव, दनुज, ऋषि, महर्षि, योगीन्द्र, मुनीन्द्र, सिद्ध, गन्धर्व ही नहीं, अपितु ब्रह्मा और विष्णु तक इन महादेव की उपासना करते हैं।
सामान्यतः ब्रह्मा को सृष्टि का रचयिता, विष्णु को पालक और शिव को संहारक माना जाता है। परन्तु मूलतः शक्ति तो एक ही है, जो तीन अलग-अलग रूपों में अलग-अलग कार्य करती है। वह मूल शक्ति शिव ही हैं। ब्रह्मा, विष्णु, शंकर (त्रिमूर्ति) की उत्पत्ति महेश्वर अंश से ही होती है। मूल रूप में शिव ही कर्ता, भर्ता तथा हर्ता हैं। सृष्टि का आदि कारण शिव है। शिव ही ब्रह्म हैं। जिससे पैदा होते हैं, जन्म पाकर जिसके कारण जीवित रहते हैं और नाश होते हुए जिसमें प्रविष्ट हो जाते हैं, वही ब्रह्म है। शिव आदि तत्त्व है, वह ब्रह्म है, वह अखण्ड, अभेद्य, अच्छेद्य, निराकार, निर्गुण तत्त्व है। वह अपरिभाषेय है, वह नेति-नेति है।
इस तरह से भगवान् सदाशिव सृष्टि का भार भगवान् विष्णु और भगवान् ब्रह्मा को देकर तपस्या में लीन हो गए।

शिवाराधना :: 
ओ३म् कारं बिंदु-संयुक्तं नित्यं ध्यायन्ति योगिन:। 
कामदं मोक्षदं चैव ओ३म् काराय मनो नम:॥1॥
नमंति ऋषयो देवा नमन्त्यप्सरसां गणाः। 
नरा नमंति देवेशं ‘न’ काराय नमो नमः ॥2॥
महादेवं महात्मानं महाध्यानं परायणम्। 
महापापहरं देवं ‘म’ काराय नमो नमः॥3॥ 
शिवं शांतं जगन्नाथं लोकानुग्रहकारकम्। 
शिवमेकपदं नित्यं ‘शि’ काराय नमो नमः॥4॥
वाहनं वृषभो यस्य वासुकिः कंठभूषणम्। 
वामे शक्तिधरं देवं ‘व’ काराय नमो नमः॥5॥
यत्र यत्र स्थितो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः। 
यो गुरुः सर्वदेवानां ‘य’ काराय नमो नमः॥6॥ 
षडक्षरमिदं स्तोत्रं यः पठेच्छिवसंनिधौ। 
शिवलोकमवाप्नोति शिवेन सह मोदते॥7॥ 
INCARNATIONS OF BHAGWAN SHIV भगवान शिव के अंशावतार ::
There is no difference between various incarnations of the Almighty-Shri Krashn: Brahma, Vishnu and Mahesh. The trio reproduce them selves as fragment-piece-fraction of themselves, as and when required by the circumstances, for protecting their devotees. Various incarnations of Bhagwan Shiv are hideously important as well as considered-assumed to be the most significant-important and effective for the safety of his devotees. Pouranic scriptures contain occasional references to "ansh-fraction-piece-fragment" The Ling Puran speaks of twenty-eight forms of Shiv. Shiv Maha Puran describes these incarnation at length.
अंशावतार :: दुर्वासा, हनुमान, महेश, वृषभ, पिप्पलाद, वैश्यानाथ, द्विजेश्वर, हंसरूप, अवधूतेश्वर, भिक्षुवर्य, सुरेश्वर, ब्रह्मचारी, सुनटनतर्क, द्विज, अश्वत्थामा, किरात और नतेश्वर। 
तंत्र से सम्बन्धित अवतार :: (1). महाकाल, (2). तारा, (3). भुवनेश, (4). षोडश, (5). (भैरव, (6). छिन्न मस्तक, (7). धूम्रवान, (8. बगलामुखी, (9. मातंग और (10. कमल। 
अन्य ग्यारह अवतार: (1). कपाली, (2). पिंगल, (3). भीम, (4). विरुपाक्ष, (5). विलोहित, (6). शास्ता, (7). अजपाद, (8). आपिर्बुध्य, (9). शम्भु, (10). चण्ड तथा (11). भव। 
ब्रह्मा जी के आग्रह करने पर भगवान शिव ने जो श्रष्टि की उससे 10 रूद्र (रोने वाले) उत्पन्न हुए जिन्हें भगवान ब्रह्माजी ने दसौं दिशाओं का दिक्पाल नियुक्त कर दिया। 
VEER BHADR वीरभद्र :: This incarnation took place, when Bhagwan Shiv grew furious, pulled a lock of his matted-lock-hair and dashed it over Kailash Parwat, as soon as he came to know of the incident, in which Mata Sati sacrificed her self during Daksh Yagy. Vir Bhadr destroyed Daksh's Yagy (-fire sacrifice) and severed Daksh's head as per Shiv's instructions-directives.
दक्ष द्वारा आयोजित यज्ञ में माता सती ने अपनी देह का योगाग्नि में त्याग किया था। भगवान शिव ने ज्ञात होने पर   क्रोध में अपने सिर से एक जटा उखाड़ी और उसे रोष पूर्वक कैलाश पर्वत के पर पटक दिया। उस जटा के पूर्वभाग से महा भंयकर वीरभद्र प्रकट हुए। शिव के इस अवतार ने दक्ष के यज्ञ का विध्वंस कर दिया और दक्ष का सिर काटकर उसे मृत्युदंड दिया।
BHAERAV ::  This incarnation was to protect the fragmented body (pind पिंड) of Mata Sati which was divided by Bhagwan Vishnu in 52 segments-pieces with Sudarshan Chakr. Mata Sati evolved Yogic-Sacrificial fire which engulfed her, in protest against her father Daksh's abnormal behaviour, when he insulted Bhagwan Shiv ignorantly. Bhagwan Shiv wandered all over the earth. Ultimately these pieces fell over various places on earth resulting in the establishment of 52 Shakti Peeth. Bhaerav (भैरव, terrifying, the terrible or frightful) is often called Bhaeroun-Bhairon-Bhaerdy-Bhaeroun Ji, is the fierce manifestation of Shiv associated with annihilation. 
KAL BHAERAV काल भैरव ::  Bhagwan Shiv decapitated the 5th head of Brahma Ji's and thus was named Kal Bhaerav. 
भैरव को भगवान शंकर का पूर्ण रूप बताया गया है। माया से प्रभावित होकर भगवान  ब्रह्मा व विष्णु स्वयं को श्रेष्ठ मानने लगे। तभी वहाँ एक  वहां तेज-पुंजप्रकट हुआ जिसके मध्य एक पुरुषाकृति दिखाई पड़ी, जिसे  देखकर ब्रह्माजी ने कहा-चंद्र शेखर तुम मेरे पुत्र हो। अत: मेरी शरण में आओ। ब्रह्मा की ऐसी बात सुनकर भगवान शंकर को क्रोध आ गया। उन्होंने उस पुरुषाकृति से कहा-काल की भांति शोभित होने के कारण आप साक्षात काल राज हैं। भीषण होने से भैरव हैं। भगवान शंकर से इन वरों को प्राप्त कर कालभैरव ने अपनी अंगुली के नाखून से ब्रह्मा जी  के पांचवें सिर को काट दिया। ब्रह्मा जी का पांचवां सिर काटने के कारण भैरव ब्रह्म हत्या के पाप से ग्रस्त हो गए। ब्रह्मा जी का कटा हुआ सिर भगवान् शंकर की जांघ पर चुपक गया और वे कापालिक कहलाये। काशी में भैरव को ब्रह्म हत्या के पाप से मुक्ति मिल गई। काशी वासियों के लिए भैरव की भक्ति अनिवार्य बताई गई है।
भैरवाष्टक :: देवताओं के युद्ध में अन्धक (भगवान् शिव का पुत्र, जिसे हिरण्याक्ष ने पाला था), पैदल ही गदा लेकर भगवान् शिव की ओर दौड़ा, तो उन्होनें इन्द्र और ब्रह्मा जी सहित समस्त देवताओं को अपने शरीर में छुपा लिया और नन्दीश्वर को छोड़कर, पर्वत पर पैरों के बल खड़े होकर (1). अति भयंकर भैरव रूप धारण कर लिया और उसका ह्रदय विदीर्ण कर दिया। उस समय वे भयानक दाढ़ों वाले करोड़ों सुरों के समान प्रकाशमान, बाघम्बर, पहने, जटा से युक्त, सर्प के हार से अलंकृत ग्रीवा वाले और दस भुजा और तीन नेत्रों से युक्त थे। अन्धक की गदा से उनके सर से खून की धाराएँ बहने लगीं। (2). पूर्व दिशा की धारा से अग्नि की प्रभा वाले, कमल की माला से शोभित विद्याराज, (3). दक्षिण दिशा से प्रेत से मण्डित, काले अञ्जन की प्रभा वाले कालराज, (4). पश्चिम से अलसी के फूल के समान पत्र, से शोभित कामराज, (5). उत्तर से चक्र माला से शोभित शूल लिए हुए, सोमराज, (6). घाव के रक्त से इन्द्रधनुष के समान चमक वाले शूल लिए हुए, स्वछंदराज, (7). पृथ्वी पर गिरे हुए रक्त से सौभाञ्जन-सहिजनके समान शूल लिये हुए शोभायुक्त ललितराज और (8). आठवें विघ्नराज  नामक भैरव उत्पन्न हुए।
HANUMAN JI  राम भक्त हनुमान :: This is the incarnation of Bhagwan Shiv which took place to help the Almighty, when he took the incarnation along with his three more forms as Ram, Bharat, Laxman and Shatrughan to eliminate Ravan. He is called Ram Bhakt Hanuman. He under took to serve Shri Ram in all adversities. He is a role model of devotion. His devotion is ideal. He always the worshippers as and when are in distress and call him. He was born out of Maan Anjali, called Pawan Putr and the son of Vanar king Kesri, from the sperms of Bhagwan Shiv ejected out during Mohini Avtar.
देवताओं और दानवों को अमृत बांटते हुए विष्णुजी के मोहिनी रूप को देखकर लीलावश कामातुर भगवान शिव का वीर्यपात हो गया। सप्त ऋषियों ने उस वीर्य को कुछ पत्तों में संग्रहीत कर लिया। समय आने पर सप्तऋषियों ने भगवान शिव के वीर्य को पवन देव के माध्यम से वानरराज केसरी की पत्नी अंजनी गर्भ में स्थापित कर दिया, जिससे अत्यंत तेजस्वी एवं प्रबल पराक्रमी श्री हनुमानजी उत्पन्न हुए। 
KIRAT  किरात (भील) ::  Arjun started praying to Bhagwan Shiv on the advice of Bhagwan Shri Krashn for obtaining various Ashtr-Shatr including Pashupashtr, when Bhagwan Shiv appeared before him as a Bheel (-tribal, native) and killed a demon in the form of pig. Both of them claimed that it was killed by him. Arguments resulted in a war. Ultimately, Arjun offered a garland over the Shiv Ling he was praying to, to be blessed to win the Kirat. The garland immediately switched over to the neck of Bhagwan Shiv. Now, Arjun recognised him and fell over his feet. Bhagwan Shiv blessed him, since he had proved to be worthy of the different weapons, he was looking for, from Bhagwan Shiv. 
भगवान श्री कृष्ण के कहने पर अर्जुन ने पाशु पात्र  सहित अन्य दिव्यास्त्र  प्राप्त करने के लिये  वनवास के दौरान अर्जुन ने भगवान शंकर को प्रसन्न करने के लिए तपस्या की, दुर्योधन द्वारा भेजा हुआ मूड़ नामक दैत्य अर्जुन को मारने के लिए शूकर (सूअर) का रूप धारण कर वहां आया। अर्जुन और भगवान शिव ने किरात वेष धारण कर शूकर पर अपने बाण से प्रहार किया। अर्जुन उन्हें पहचान न पाया और शूकर का वध किसके  बाण से हुआ है इस बात  पर दोनों में विवाद होने  लगा।  भगवान शंकर ने  अर्जुन की पात्रता  की परीक्षा ली और उनकी  योग्यता देखकर अर्जुन को समस्त वांछित अश्त्र-शस्त्र प्रदान किये। 
PIPPLAD पिप्पलाद :: Dadhichi swallowed the weapons (Ashtr-Shashtr) given to him for safe custody. Demigods requested him to return them in an hour of need. Dadhichi showed his inability and offered to leave his body through Yog Vidya-Kriya. His body was utilised by Dev Shilpi Vishw Karma to produce Vajr. His death was a set back to his pregnant wife Suvrcha. Her son questioned the demigods in this regard, who told that it all happened due to the Saturn. He grew angry and punished Saturn, by striking his leg with a stick, making him lame. This act led to Brahma Ji name him as Pipplad. One suffering from the trouble caused by Saturn may pray to Pipplad. Its advised that one should pray to Saturn in stead of punishing him, who is duty bound due to ones own deeds in previous births-incarnations.
शनि पीड़ा का निवारण पिप्पलाद की कृपा से ही संभव हो सकता है। पिप्पलाद ने देवताओं से अपने पिता  दधीचि द्वारा जन्म से पूर्व मृत्यु का कारण पूछा तो उन्हें बताया गया कि  शनिग्रह की वक्र दृष्टि के चलते ही ऐसा कुयोग बना। पिप्पलाद यह सुनकर बड़े क्रोधित हुए। उन्होंने शनि को नक्षत्र मंडल से गिरने का श्राप दे दिया। शाप के प्रभाव से शनि उसी समय आकाश से गिरने लगे। देवताओं की प्रार्थना पर पिप्पलाद ने शनि को इस बात पर क्षमा किया कि शनि जन्म से लेकर 16 साल तक की आयु तक किसी को कष्ट नहीं देंगे। तभी से पिप्पलाद का स्मरण करने मात्र से शनि की पीड़ा दूर हो जाती है। ब्रह्मा जी  ने ही प्रसन्न होकर  शिव के इस अवतार सुवर्चा के पुत्र का नामकरण पिप्पलाद किया।
नंदीश्वर :: पशु पति नाथ भगवान शंकर सभी जीवों के पूज्य  हैं। नंदी (बैल) धर्म-कर्म के प्रतीक हैं। वंश नाश होते देख पितरों ने ब्रह्मचारी शिलाद मुनि से संतानोतपत्ति  के लिये  कहा। तब शिलाद ने अयोनिज और मृत्युहीन संतान की कामना से भगवान शिव की तपस्या की। भगवान शिव ने स्वयं शिलाद के यहां पुत्र के रूप में जन्म लेने का वरदान दिया। कुछ समय बाद भूमि जोतते समय शिलाद को खेत में  एक बालक मिला। जिसका  नाम नंदी रखा गया । भगवान शंकर ने नंदी को अपना गणाध्यक्ष बनायाऔर वे नंदीश्वर हो गए। मारुतों की पुत्री सुयशा के साथ नंदीश्वर का विवाह हुआ। 
अश्वत्थामा ::  द्रोण पुत्र अश्वत्थामा काल, क्रोध, यम व भगवान शंकर के अंशावतार हैं। आचार्य द्रोण ने भगवान शिव को पुत्र रूप में पाने की लिए घोर तपस्या की थी और भगवान शिव ने उनकी प्रार्थना स्वीकार कर ली। सवन्तिक रुद्र-भगवान शिव  ने अपने अंश से द्रोण के बलशाली पुत्र अश्वत्थामा के रूप में जन्म लिया। ऐसी मान्यता है कि अश्वत्थामा अमर (स्वेच्छा से कल्पान्त में देह त्याग) हैं तथा वह आज भी धरती पर विचरण कर रहे हैं। 
शरभावतार :: शरभावतार में भगवान शिव का स्वरूप आधा मृग (हिरण) तथा शेष शरभ पक्षी (आख्यानिकाओं में वर्णित आठ पैरों वाला जंतु, जो शेर से भी अधिक शक्तिशाली था) के रूप में, नृसिंह भगवान की क्रोधाग्नि को शांत करने के लिए प्रकट हुए।  हिरण्यकश्यपू के वध के पश्चात भी जब भगवान नृसिंह का क्रोध शांत नहीं हुआ तो देवता भगवान  शिव की शरण में गये। पहले तो शरभ रूपी भगवान शिव  ने  नर सिंह की स्तुति की, जब उनकी क्रोधाग्नि शांत नहीं हुई तो शरभ रूपी भगवान शिव, अपनी पूंछ में नृसिंह को लपेटकर ले उड़े और  भगवान नृसिंह की क्रोधाग्नि को शांत किया। भगवान विष्णु ने शरभ से क्षमा याचना कि और  अतयन्त विनम्र भाव से उनकी स्तुति की। 
गृहपति :: 
नर्मदा तट पर धर्मपुर में मुनि विश्वानर तथा उनकी पत्नी शुचिष्मती निवास करते थे।  मुनि विश्वनार ने काशी  में घोर तप द्वारा भगवान शिव के वीरेश लिंग की आराधना की। एक दिन मुनि को वीरेश लिंग के मध्य एक बालक दिखाई दिया तो  मुनि ने बाल रूपधारी शिव की पूजा की। उनकी पूजा से प्रसन्न होकर भगवान शिव  ने शुचिष्मति के गर्भ से जन्म लेने का वरदान दिया। कालांतर में भगवान शिव शुचिष्मती के गर्भ से पुत्र रूप में प्रकट हुए। पितामह ब्रह्म जी  ने  उस बालक का नाम गृहपति रखा। 
दुर्वासा :: सती अनुसूइया के पति महर्षि अत्रि ने ब्रह्मा जी  के निर्देशानुसार पत्नी सहित ऋक्षकुल पर्वत पर पुत्र कामना से घोर तप किया।  ब्रह्मा, विष्णु और महेश उनके आश्रम पर परीक्षा लेने पहंचे तो अनुसूइया ने उन्हें बालक बना दिया। अनुसूइया ने बृह्माणी, माता पार्वती और लक्ष्मी जी के अनुरोध पर उन्हें मुक्त किया और तीनों को अपने पुत्र रूप में प्राप्त करना चाहा।  ब्रह्माजी के अंश से चंद्रमा हुए, जो देवताओं द्वारा समुद्र में फेंके जाने पर, उससे प्रकट हुए। भगवान विष्णु के अंश से श्रेष्ठ संन्यास-सांख्य  पद्धति को प्रचलित करने वाले  दत्तात्रेय उत्पन्न हुए और रुद्र के अंश से मुनिवर दुर्वासा ने जन्म लिया।
वृषभ :: भगवान विष्णु दैत्यों को मारने पाताल गए तो उन्हें वहां बहुत सी सुंदर  स्त्रियां मिलीं, जिनसे भगवान  विष्णु जी ने अनेक  पुत्र उत्पन्न किए, जिन्होंने पाताल से पृथ्वी पर्यन्त बड़ा उत्पात मचाया। ब्रह्माजी ऋषि-मुनियों को लेकर भगवान  शिव के पास गए और रक्षा के लिए प्रार्थना की।  भगवान शंकर ने वृषभ रूप धारण कर विष्णु पुत्रों का संहार किया। 
यतिनाथ ::  अर्बुदाचल पर्वत के समीप शिव भक्त आहुक-आहुका भील दम्पत्ति निवास करते थे। भगवान शंकर यतिनाथ-अतिथि बनकर उनके घर आए। उन्होंने भील दम्पत्ति के घर रात व्यतीत करने की इच्छा प्रकट की। आहुका ने अपने पति से  गृहस्थ की मर्यादा अनुसार यति को घर में विश्राम करने कि लिए प्रार्थना की। आहुक धनुष-बाण लेकर रक्षा हेतु बाहर ठहरा। दिन निकलने पर आहुका और यति ने देखा कि वन्य प्राणियों ने आहुक को मार डाला है। यतिनाथ बहुत दु:खी हुए तो आहुका ने कहा कि वे शोक न करें। अतिथि सेवा में प्राण विसर्जन धर्म है, और उसका पालन कर आहुक धन्य हो गये हैं। आहुका ने  अपने पति का शवदाह किया, तो भगवान  शिव ने उसे दर्शन देकर अगले जन्म में पुन: अपने पति से मिलने का वरदान दिया। 
कृष्णदर्शन :: इक्ष्वाकुवंशीय श्राद्धदेव की नवमी पीढ़ी में राजा नभग का जन्म हुआ। नभग विद्या-अध्ययन के लिये गुरुकुल गए। उनके भाइयों ने परस्पर राज्य का विभाजन कर लिया। नभग ने अपने पिता से इस सम्बन्ध में बात की तो उन्होंने  कहा कि वह यज्ञ परायण ब्राह्मणों के मोह को दूर करते हुए उनके यज्ञ को सम्पन्न करके, उनके धन को प्राप्त करे।  नभग ने यज्ञभूमि में पहुँचकर वैश्य देव सूक्त के स्पष्ट उच्चारण द्वारा यज्ञ संपन्न कराया। अंगारिक ब्राह्मण, यज्ञ अवशिष्ट धन नभग को देकर स्वर्ग को चले गए। भगवान शिव ने  कृष्णदर्शन रूप में प्रकट होकर कहा कि  यज्ञ के अवशिष्ट धन पर केवल उनका अधिकार है। विवाद होने पर कृष्णदर्शन रूपधारी शिव ने उसे अपने पिता से ही निर्णय कराने को कहा। नभग के पूछने पर श्राद्धदेव ने कहा-वह पुरुष शंकर भगवान हैं और यज्ञ में अवशिष्ट वस्तु उन्हीं की है। पिता की बातों को मानकर नभग ने भगवान शिव की स्तुति की।
अवधूत :: बृहस्पति और अन्य देवताओं को साथ लेकर देवराज इंद्र भगवान शिव  के दर्शन के लिए कैलाश पर्वत पर गए। इंद्र की परीक्षा लेने के लिए भगवान शिव  ने अवधूत रूप धारण कर, उनका मार्ग अवरुद्ध कर दिया। इंद्र ने  अवज्ञा पूर्वक बार-बार अवधूत से उनका परिचय पूछा, तो भी वे  मौन रहे। क्रोधित  इंद्र ने ज्योंही  अवधूत पर प्रहार करने के लिए वज्र छोडऩा चाहा त्योंही  उनका हाथ स्तंभित हो गया। यह देखकर गुरु बृहस्पति ने भगवान शिव को पहचान कर अवधूत की बहुविधि स्तुति की।  इंद्र का  अंहकार मिट गया और भगवान शिव ने उसे क्षमा कर दिया। 
भिक्षुवर्य ::  विदर्भ नरेश सत्यरथ को शत्रुओं ने मार डाला। उसकी गर्भवती पत्नी ने शत्रुओं से छिपकर अपने प्राण बचाए। समय आने पर उसने एक पुत्र को जन्म दिया। रानी जब जल पीने के लिए सरोवर गई तो एक  उसे घडिय़ाल ने उन्हें अपना आहार बना लिया। बालक भूख-प्यास से तड़पने लगा। शिव प्रेरणा से एक भिखारिन वहां आई । भगवान  शिव ने भिक्षुक का रूप धारण कर बालक का परिचय दिया और उसके पालन-पोषण का निर्देश दिया और स्वयं को प्रकट किया।  बालक ने बड़ा होकर शिव कृपा से  दुश्मनों को हराकर राज्य प्राप्त किया। 
सुरेश्वर :: व्याघ्रपाद का पुत्र उपमन्यु अपने मामा के घर पलता था। वह सदा दूध की इच्छा से व्याकुल रहता था। उसकी मां ने उसे अपनी अभिलाषा पूर्ण करने के लिए शिवजी की शरण में जाने को कहा। इस पर उपमन्यु वन में जाकर ऊँ नम: शिवाय का जाप करने लगा। भगवान शिव ने सुरेश्वर (-इंद्र) का रूप धारण कर उसे दर्शन दिया और शिव की अनेक प्रकार से निंदा की। इस पर उपमन्यु क्रोधित होकर इंद्र को मारने के लिए खड़ा हुआ। उपमन्यु को अपने में दृढ़ भक्ति और अटल विश्वास देखकर भगवान शिव ने उसे दर्शन दिया और क्षीरसागर के समान एक अनश्वर सागर उसे प्रदान किया। उसकी प्रार्थना पर भगवान शिव ने उसे परम भक्ति और अमर पद प्रदान किया। 
ब्रह्मचारी :: दक्ष यज्ञ में प्राण त्यागने के बाद माता  सती ने हिमालय के घर जन्म लिया और भगवान शिव को पुनः पति रूप में पाने के लिए घोर तप किया। माँ पार्वती की परीक्षा लेने के लिए भगवान शिव ब्रह्मचारी का रूप धारण कर उनके पास पहुंचे। पार्वती ने ब्रह्मचारी को देख उनकी विधिवत पूजा की। जब ब्रह्मचारी ने पार्वती से उसके तप का उद्देश्य पूछा तो बृह्मचारी ने शिव निंदा की। उन्हें श्मशानवासी व कापालिक बताया तो माँ पार्वती बहुत क्रोधित हुईं। माँ पार्वती की भक्ति व प्रेम को देखकर भगवान शिव ने स्वयं को प्रकट किया। 
सुनट नर्तक :: पार्वती के पिता हिमाचल से उनकी पुत्री का हाथ माँगने के लिए शिवजी ने सु नट नर्तक वेष धारण किया। हाथ में डमरू लेकर जब शिव हिमालय के घर पहुंचे और नृत्य करने लगे। नटराज शिव ने सुंदर और मनोहर नृत्य किया। उन्होंने नैना के कहने पर अपना ब्रह्मा व विष्णु रूप प्रकट किया तो भी कोई उन्हें पहचान नहीं पाया। हिमाचल ने नटराज से इनाम मांगने को कहा तो नटराज शिव ने पार्वती जी  को मांग लिया। नटराज माँ पार्वती को दर्शन देकर चले गए। मैना और हिमाचल को दिव्य ज्ञान हुआ और उन्होंने पार्वती माता का कन्यादान भगवान शिव को करने का निश्चय किया। 
यक्ष :: देवताओं व असुरों द्वारा किए गए समुद्र मंथन से प्राप्त हलाहल को   भगवान शिव  ने ग्रहण कर अपने कंठ में धारण किया। अमृतपान करने से सभी देवता अमर और अभिमानी  गये और स्वयं  को सबसे  अधिक बलशाली मानने लगे। भगवान शिव ने यक्ष का रूप धारण कर देवताओं से  एक तिनका उठाने को कहा। पूरी शक्ति लगाने पर भी देवता उस तिनके को उठा नहीं पाए। उसी समय एक आकाशवाणी हुई जिसने  यक्ष को  सब गर्वों के विनाशक भगवान शिव बताया।
RAVAN'S SHIV TANDAV STROTR रावण द्वारा रचित शिव तांडव स्त्रोत्र :: This is the prayer recited by RAVAN the demon king, who won-conquered the Dev Lok. He became extremely proud-arrogant-egoistic. He reached Mount Kailash-the abode of Bhagwan Shiv and started shaking-jolting, the Kailash Parwat. He grew-nurtured, the misconception, that he could not be defeated by any one.  Ravan irritated-annoyed, Maan Parvati, who got jittery. Bhagwan Shiv laughed at him and pressed the Parwat a bit by his toe's nail. It became difficult for Ravan to come out of the nail. At this juncture having realized his mistake-fault, he started singing-chanting the Shloks-Verses of Sam Ved. He started praying-pleasing the Almighty with this Shiv Tandav Strotr, composed by him, instantaneously. One who recites this prayer is blessed with all worldly pleasures and might.
Bhagwan Shiv opens his third eye as soon as he gets angry-annoyed. He performs Tandav Nraty, whenever he becomes furious. Ravan annoyed him, but pleased him, having realized his mistake. He chanted this poem-verse-Shloks, to calm-cheer him, to prevent Tandav.
Bhagwan Shiv is possessor of all the 64 forms/faculties of learning-enlightenment. Dancing is one of them. Tandav is the dance form which is exhibited by him, only when he gets furious-extremely angry. It involves vigorous movements of the whole body adopted by the male dancers. People in Southern India perform this dance at various occasions.
He is Adi Dev Maha Dev. He is called Sada Shiv. He has five heads. Shiv Lok is his abode. He was there before evolution and will remain after evolution. Shiv has a Trident in the right hand, with a crescent moon on his head. He is said to be fair like camphor or like an ice clad mountain. He plays Damru while performing dance happily. He wears Mala-garland and Janeu of snakes. He is shown pressing Muyalak-a demon, with his foot. Panch Aksher itself constitutes his body. The trident-a weapon, symbolizes the unity of three abodes. Trilochan-Shiv is depicted with a third eye, with which he burnt Kam Dev. He is Trayamb Keshwar, since he killed Trayambak-a demon, near Pune-Maharashtr.
शिव ताण्डव स्तोत्र की महिमा :: शिव तांडव स्तोत्र रावण द्वारा रचा गया है। इसकी शब्द रचना के कारण व्यक्ति का उच्चारण साफ हो जाता है। इस मंत्र से नृत्य, चित्रकला, लेखन, युद्धकला, समाधि, ध्यान आदि कार्यो में भी सिद्धि मिलती है। इस स्तोत्र का जो भी नित्य पाठ करता है उसके लिए सारे राजसी वैभव और अक्षय लक्ष्मी भी सुलभ होती है। इसकी रचना (संस्कृत: शिव ताण्डव स्तोत्रम्) महान विद्वान एवं परम शिवभक्त लंकाधिपति रावण द्वारा है। मान्यता है कि रावण ने कैलाश पर्वत ही उठा लिया था और जब पूरे पर्वत को ही लंका ले चलने को उद्यत हुआ तो भगवान् शिव ने अपने अंगूठे से थोड़ा सा दबाया तो कैलाश फिर जहां था वहीं अवस्थित हो गया। शिव के अनन्य भक्त रावण का हाथ दब गया और वह आर्तनाद कर उठा: शंकर शंकर-क्षमा करिए, क्षमा करिए और स्तुति करने लग गया; जो कालांतर में शिव तांडव स्त्रोत्र कहलाया।
काव्य शैली :: शिवताण्डव स्तोत्र स्तोत्रकाव्य में अत्यन्त लोकप्रिय है। यह पञ्चचामर छन्द में आबद्ध है। इसकी अनुप्रास और समास बहुल भाषा संगीतमय ध्वनि और प्रवाह के कारण शिवभक्तों में प्रचलित है। सुन्दर भाषा एवं काव्य-शैली के कारण यह स्तोत्रों विशेषकर शिवस्तोत्रों में विशिष्ट स्थान रखता है।




 अथ रावण कृत शिव तांडव स्तोत्र 
जटाटवीग लज्जलप्रवाहपावितस्थले; गलेऽवलम्ब्यलम्बितां भुजंगतुंगमालिकाम्‌।
डमड्डमड्डमड्डम न्निनादवड्डमर्वयं चकार चंडतांडवं तनोतु नः शिवः शिवम ॥1॥
Jatat Veeg ljjal Pravah Pav Itha Sthale,
 Gale avalabhya lambithaam bhujanga thungamalikaam,
Damaddama dama ddama ninnadava damarvayam,
 Chakar chand andavam thanotu n: Shiv: Shivam.
O, The Almighty!  Ganga Jal is oozing out of your consecrated locks-matted hair, which are like the deep-dense-thick forest, the serpent-snake is coiled, round your neck-area in the throat, stuck-hanging like a lofty-garland, you perform the Tandav Nraty, producing the fierce sound of dam-dam, with the help of Damru, held by you in your right hand. Kindly forgive me and bless-shower with auspiciousness and prosperity.सघन जटामंडल रूप वन से प्रवाहित होकर श्री गंगाजी की धाराएँ जिन शिवजी के पवित्र कंठ प्रदेश को प्रक्षालित (धोती) करती हैं, और जिनके गले में लंबे-लंबे बड़े-बड़े सर्पों की मालाएँ लटक रही हैं तथा जो शिवजी डमरू को डम-डम बजाकर प्रचंड तांडव नृत्य करते हैं, वे शिवजी हमारा कल्याण करें।
                     जटा कटा हसंभ्रम भ्रमन्निलिंपनिर्झरी; विलोलवी चिवल्लरी विराजमानमूर्धनि।
धगद्धगद्ध गज्ज्वलल्ललाट पट्टपावके; किशोरचंद्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं ममं॥2॥
Jata katah sambhram bhramani limp nirjhri,
Vilol vichi vallari viraj man moordhni,
Dhag ddhag ddhag jjw lal lalat patt pavke,
Kishor Chandr shekhare ratih: prtikshanm mm.
O! Serveshwr! The celestial-mighty Holy River Maan Ganga, whose waves-rows are agitatedly moving through your matted locks-hair, along with the sound of the  Damru Dam-Dam-daga-daga-damat-damat, played by you, makes your forehead shine  like the brilliant fire (-due to the impact of the third eye) and  the crescent of moon fixed like an ornament-jewel on your head, makes me  love-inclined-devoted to you. अति अम्भीर कटाहरूप जटाओं में अतिवेग से विलासपूर्वक भ्रमण करती हुई देवनदी गंगाजी की चंचल लहरें जिन शिवजी के शीश पर लहरा रही हैं तथा जिनके मस्तक में अग्नि की प्रचंड ज्वालाएँ धधक कर प्रज्वलित हो रही हैं, ऐसे बाल चंद्रमा से विभूषित मस्तक वाले शिवजी में मेरा अनुराग (प्रेम) प्रतिक्षण बढ़ता रहे।
धरा धरेंद्र नंदिनी विलास बंधुवंधुर-स्फुरदृगंत संतति प्रमोद मानमानसे।
कृपाकटा क्षधारणी निरुद्धदुर्धरापदि; कवचिद्विगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि ॥3॥
 Dhra dharendr nandini vilas bhandhu bhandur, 
Sphuradigantha santhathi pramodha mana manase,
Krupa kadaksha dhorani niruddha durdharapadi,
Kwachi digambare mano vinodhamethu vasthuni. 
O! Lord Shiv! I seek asylum-shelter under you-along with your beautiful-glorious-rejoicing companion-consort-ever supportive Maan Parvati-the daughter of Parwat Raj Himaly (-the king of mountains); having compassionate looks-whose mind rejoices at her side long glances, who is supportive-invincible-nurtures and controls the entire living world-universe and pervasive in all the ten directions-with the stream of merciful look which removes hardships-as her kith, makes my mind take pleasure in her who wears the directions as apparel.पर्वतराजसुता के विलासमय रमणीय कटाक्षों से परम आनंदित चित्त वाले (माहेश्वर) तथा जिनकी कृपादृष्टि से भक्तों की बड़ी से बड़ी विपत्तियाँ दूर हो जाती हैं, ऐसे (दिशा ही हैं वस्त्र जिसके) दिगम्बर शिवजी की आराधना में मेरा चित्त कब आनंदित होगा। 
जटा भुजंगपिंगल स्फुरत्फणामणिप्रभा-कदंबकुंकुम द्रवप्रलिप्त दिग्वधूमुखे। 
मदांध सिंधु रस्फुरत्वगुत्तरीयमेदुरे मनो विनोदद्भुतं बिंभर्तु भूतभर्तरि ॥4॥
Jata bhujang pingal sphurat phan mani prabha, 
Kadamb kumkum drav pralipt digwadhu mukhe;
Madhandh sindhur sphuratw guuttriya medure, 
Mano vinod mad bhutm bibhartu bhoot bhartri.
O! Bhoot Nath! I seek shelter-asylum-pleasure in you; with the shining lustrous jewel-gem on the hood of the serpent-the creeping reddish brown snake-with the shining hood-entwining your matted locks, along with your bride, whose face-body is covered-decorated with the luster of variegated colors  of red dye-saffron-kum kum, the supporter  of all life forms-minds-pleasures-wonders, who supports the beautiful faces of the maidens of directions, your upper glittering  garment, is made up of  the skin of the huge intoxicated elephant.जटाओं में लिपटे सर्प के फण के मणियों के प्रकाशमान पीले प्रभा-समूह रूप केसर कांति से दिशा बंधुओं के मुखमंडल को चमकाने वाले, मतवाले, गजासुर के चर्मरूप उपरने से विभूषित, प्राणियों की रक्षा करने वाले शिवजी में मेरा मन विनोद को प्राप्त हो।
सहस्र लोचन प्रभृत्य शेषलेखशेखर-प्रसून धूलिधोरणी विधूसरांघ्रिपीठभूः।
भुजंगराज मालया निबद्धजाटजूटकःश्रिये चिराय जायतां चकोर बंधुशेखरः ॥5॥
                                          Sahasr lochan prabhty sesh lekh shekhar, 
Prasoon dhooli dhorni vidhu sarangri peeth bhuh,
Bhujang raj Malaya nibhaddh jat jootak, 
Sriyai chiray jayatam chakor bandhu shekhar: .
O! Bhagwan Shiv! Your matted locks are tied by the red-brown king of serpents like a garland, and the head is decorated by the crescent moon as a jewel the friend-relative of Chakor (a bird) has granted prosperity to Indr and all the demigods, who have lined up to pray to you with lowered heads, their stole is grayed by the flow of dust.
इंद्रादि समस्त देवताओं के सिर से सुसज्जित पुष्पों की धूलिराशि से धूसरित पादपृष्ठ वाले सर्पराजों की मालाओं से विभूषित जटा वाले प्रभु हमें चिरकाल के लिए सम्पदा दें।
ललाट चत्वरज्वलद्धनंजयस्फुरिगभा-निपीतपंचसायकं निमन्निलिंपनायम्‌।
सुधा मयुख लेखया विराजमानशेखरं; महा कपालि संपदे शिरोजयालमस्तू नः ॥6॥
Lalat chathwara jwal ddhanjay  sphuling gabha, 
Nipeet panch  saykm namnni  limpnaykam;
Sudha mayookh lekhya  virajaman shekharm, 
Maha kapali sampadishi, roj talamasthu n: .
O! Siddheshwr! O! Kapalik! You burnt the Kaam Dev-the deity/demi god of love with the raging fire by opening your third eye on the fore head, you are bowed-saluted by all the celestial entities-Deities-demi gods-Indr, you are decorated with the beautiful cool rayed crescent Moon, kindly bless us with siddhis.इंद्रादि देवताओं का गर्व नाश करते हुए जिन शिवजी ने अपने विशाल मस्तक की अग्नि ज्वाला से कामदेव को भस्म कर दिया, वे अमृत किरणों वाले चंद्रमा की कांति तथा गंगाजी से सुशोभित जटा वाले, तेज रूप नर मुंडधारी शिवजीहमको अक्षय सम्पत्ति दें।

कराल भाल पट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल-द्धनंजया धरीकृतप्रचंडपंचसायके।
धराधरेंद्र नंदिनी कुचाग्रचित्रपत्रक-प्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने मतिर्मम ॥7॥
Karal bhal pattika dagddhag gddha jjwal, 
Dhananja yahuthi krt prachand panch sayake;
Dhara dharendr nandini kuchagra chithr patrak,
Prakalp naik shilpini  trilochane rtirmm.
O! Tri Netr! Kaam Dev armed with five dreaded arrows of sexuality-lust-pleasure-sensuality-comfort was turned to ashes, when you opened the third eye while you were meditating, on being disturbed, for the benefit of the demi gods protected by you. After calm down, you appreciated the cause and accepted the demi gods’ desire for you to have a son from Maan Parvati-the daughter of Himaly-King of mountains and painted the tips of her breasts with decorative colors.जलती हुई अपने मस्तक की भयंकर ज्वाला से प्रचंड कामदेव को भस्म करने वाले तथा पर्वत राजसुता के स्तन के अग्रभाग पर विविध भांति की चित्रकारी करने में अति चतुर त्रिलोचन में मेरी प्रीति अटल हो।
नवीन मेघ मंडली निरुद्धदुर्धरस्फुर-त्कुहु निशीथिनीतमः प्रबंधबंधुकंधरः।
निलिम्पनिर्झरि धरस्तनोतु कृत्ति सिंधुरःकलानिधानबंधुरः श्रियं जगंद्धुरंधरः ॥8॥
Naveen megh mandali nirudh durdharat sphurat,
 Kuhoo nisithii neetam prabhndh baddh kandhr: ;
Nilimp nirjari darstanotu krtti sindhur, 
Kala nidhan bandhur: shriym jagad dhurndhar:. 
O! Neel Kanth! Your throat has turned blue-as dark as the mid night of new moon with several layers of clouds, you supported the celestial river in her abode to earth on your head, you are dressed in the red skin of Gajasur after killing him, for supporting the universe, kindly award us with prosperity and wealth.नवीन मेघों की घटाओं से परिपूर्ण अमावस्याओं की रात्रि के घने अंधकार की तरह अति गूढ़ कंठ वाले, देव नदी गंगा को धारण करने वाले, जगचर्म से सुशोभित, बालचंद्र की कलाओं के बोझ से विनम, जगत के बोझ को धारण करने वाले शिवजी हमको सब प्रकार की सम्पत्ति दें।
                    प्रफुल्ल नील पंकज प्रपंचकालिमच्छटा-विडंबि कंठकंध रारुचि प्रबंधकंधरम्‌। 
स्मरच्छिदं पुरच्छिंद भवच्छिदं मखच्छिदंगजच्छिदांधकच्छिदं तमंतकच्छिदं भजे ॥9॥
 Prafull neel pankaj prapanch kalim prabha,
 Valambi kantha kand kandli ruchi prabaddh kandhrm;
Smarschhidam puraschhidam bhvaschhidhm makhachhidam, 
Gjachhidandh kchhidam tamantkachhidam bhaje.
O! Tri Purari! Your blue neck is shining like the bloomed blue lotus, the lustrous temples for prayers are located over your shoulders, you destroyed the Tri Pur (-three abodes of demons located in the sky, made up of Gold, silver and iron, destroyed by you when they came in line, with a single arrow), Andhak, Gajasur etc., who disturbed the Yagy-rituals-prayers-penances-sacrifices, I pray to you.फूले हुए नीलकमल की फैली हुई सुंदर श्याम प्रभा से विभूषित कंठ की शोभा से उद्भासित कंधे वाले, कामदेव तथा त्रिपुरासुर के विनाशक, संसार के दुखों के काटने वाले, दक्षयज्ञविध्वंसक, गजासुरहंता, अंधकारसुरनाशक और मृत्यु के नष्ट करने वाले श्री शिवजी का मैं भजन करता हूँ।
अगर्वसर्वमंगला कलाकदम्बमंजरी-रसप्रवाह माधुरी विजृंभणा मधुव्रतम्‌ ।
स्मरांतकं पुरातकं भावंतकं मखांतकं; गजांतकांधकांतकं तमंतकांतकं भजे ॥10॥
Agarv sarv mangl kla kdamb manjari,
Ras pravah madhuri vijrmbhmn madhuvrtam;
Smrantakam, purantakam, bhvantakm, makhantakam,
Gajant kaandh kantkam tamantakantakam bhaje.

O! Maha Kaal! You, who nurtures-protects all auspicious (-differentiated  like the variegated bunch of flowers, having enjoyment-flow-sweetness-flare) events; you burnt the Kaam Dev, killed Manmath, destroyed the Tri Pur-the abode of demons-who, destroyed-hindered the Yagy, teased-killed Rishis-Munis-human life on earth, killed the demon Andhak, killed Gajasur and tamed Yam-the Deity-demi god of death, I worship you.कल्याणमय, नाश न होने वाली समस्त कलाओं की कलियों से बहते हुए रस की मधुरता का आस्वादन करने में भ्रमररूप, कामदेव को भस्म करने वाले, त्रिपुरासुर, विनाशक, संसार दुःखहारी, दक्षयज्ञविध्वंसक, गजासुर तथा अंधकासुर को मारनेवाले और यमराज के भी यमराज श्री शिवजी का मैं भजन करता हूँ।
                  जयत्वदभ्रविभ्रम भ्रमद्भुजंगमस्फुर-द्धगद्धगद्वि निर्गमत्कराल भाल हव्यवाट्-
धिमिद्धिमिद्धिमि नन्मृदंगतुंगमंगल-ध्वनिक्रमप्रवर्तित प्रचण्ड ताण्डवः शिवः॥11॥
Jayatwdbhr vibhrm bhrm adbhujagm shwasa,
 Dwinirgamtkram sphurt karal bhal havy vat;
Dhimid dhimid dhimid dhwan mrudang thung mangal,
Dhwani krm pravartita prachand thandaw: shiv: .
O! Natraj! You should be victorious, your forehead’s third eye is evolving fire which is enhanced by the breath of dreadful snake wandering in the sky, you are whirling around while performing the Tandav Nrty-dance of the doom’s day, to the tunes of the Damru (-drum held in the hand, which produces rhythmic sound with the rotation of the hand in clock wise and anti-clock wise directions-frequently-vigorously), dhimid, dhimid, dhimid sound coming out the drum should be auspicious to us.अत्यंत शीघ्र वेगपूर्वक भ्रमण करते हुए सर्पों के फुफकार छोड़ने से क्रमशः ललाट में बढ़ी हुई प्रचंड अग्नि वाले मृदंग की धिम-धिम मंगलकारी उधा ध्वनि के क्रमारोह से चंड तांडव नृत्य में लीन होने वाले शिवजी सब भाँति से सुशोभित हो रहे हैं।
                दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजंग मौक्तिकमस्रजो-र्गरिष्ठरत्नलोष्टयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः।
तृणारविंदचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः समं प्रवर्तयन्मनः कदा सदाशिवं भजे ॥12॥
Sprsh dwichitr talpyor bhujangm moukti kasjor,
Garishth ratn loshthayo: suhrd wipakshy pakshayo:,
Trunar vind chakkshusho: praja maheem mahendrayo:,
Sam pravartynmn: kada sadashivam bhje.
O! Sada Shiv! When will I, be able to worship you With equanimity towards  a snake and a garland, towards, gems and dirt, friends and foes, straw and lotus, emperor and a common man and the differentiated manners of this universe.
कड़े पत्थर और कोमल विचित्र शय्या में सर्प और मोतियों की मालाओं में मिट्टी के टुकड़ों और बहुमूल्य रत्नों में, शत्रु और मित्र में, तिनके और कमललोचननियों में, प्रजा और महाराजाधिक राजाओं के समान दृष्टि रखते हुए कब मैं शिवजी का भजन करूँगा।
               कदा निलिंपनिर्झरी निकुजकोटरे वसन्‌; विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमंजलिं वहन्‌। विमुक्तलोललोचनो ललामभाललग्नकः शिवेति मंत्रमुच्चरन्‌ कदा सुखी भवाम्यहम्‌॥13॥
Kada nilimp nirjhree nikunj kotre vasan,
Vimukt durmati: sada shir: sthamanjlim vahan,
Vimukt lol lochno lalam bhal lagnak:
Shiveti mantramuchchran kada sukhi bhavamyham.
O! Trilochan! When will I live the life of pleasure, meditating you, occupying a hollow place near the celestial river Ganga, with hands clasped over the head, relinquishing sensuality-sexuality-lust-passions-evil-wickedness with the movement of eyes enchanting your name.
कब मैं श्री गंगाजी के कछारकुंज में निवास करता हुआ, निष्कपटी होकर सिर पर अंजलि धारण किए हुए चंचल नेत्रों वाली ललनाओं में परम सुंदरी पार्वतीजी के मस्तक में अंकित शिव मंत्र उच्चारण करते हुए परम सुख को प्राप्त करूँगा।
              निलिम्प नाथनागरी कदम्ब मौलमल्लिका-निगुम्फनिर्भक्षरन्म धूष्णिकामनोहरः। तनोतु नो मनोमुदं विनोदिनींमहनिशं; परिश्रय परं पदं तदंगजत्विषां चयः॥14॥
देवांगनाओं के सिर में गूँथे पुष्पों की मालाओं के झड़ते हुए सुगंधमय पराग से मनोहर, परम शोभा के धाम महादेवजी के अंगों की सुंदरताएँ परमानंद युक्त हमारेमन की प्रसन्नता को सर्वदा बढ़ाती रहें।
इदम् हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं, पठन्स्मरन्ब्रुवन्नरो विशुद्धिमेतिसंततम्।
हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नान्यथा गतिं, विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिंतनम्॥15॥
Idam hi nity mev mukt mutt mottmm stavm,
Pathn smrn bruvannro vishudhimeti santatam,
Hre Gurou subhaktimashu yati nanyatha gatim,
Vimohnam hi dehinam sushakrasy chitanm.
O! Jagat Guru! Anyone who learns and recites this strotr become pious-virtuous-righteous-purified and attain devotion-shelter-asylum-protection under you the eternal will attain liberation-Salvation-assimilation in you.
इस परम उत्तम शिवतांडव श्लोक को नित्य प्रति मुक्तकंठ सेपढ़ने से या श्रवण करने से संतति वगैरह से पूर्ण हरि और गुरु मेंभक्ति बनी रहती है। जिसकी दूसरी गति नहीं होती शिव की ही शरण में रहता है।
प्रचण्ड वाडवानल प्रभाशुभप्रचारणी; महाष्टसिद्धिकामिनी जनावहूत जल्पना। विमुक्त वाम लोचनो विवाहकालिकध्वनिः शिवेति मन्त्रभूषगो जगज्जयाय जायताम्‌॥16॥
प्रचंड बड़वानल की भाँति पापों को भस्म करने में स्त्री स्वरूपिणी अणिमादिक अष्ट महासिद्धियों तथा चंचल नेत्रों वाली देवकन्याओं से शिव विवाह समय में गान की गई मंगलध्वनि सब मंत्रों में परमश्रेष्ठ शिव मंत्र से पूरित, सांसारिक दुःखों को नष्ट कर विजय पाएँ।
पूजावसानसमये दशवक्त्रगीतं, यः शम्भुपूजनपरं पठति प्रदोषे। तस्य स्थिरां रथगजेन्द्रतुरङ्गयुक्तां, लक्ष्मीं सदैव सुमुखिं प्रददाति शम्भुः॥ 17॥
Pooja vasan samye dash vaktr geetam,
shambhu poojanm parm pathti pradhoshe,
Tasy sthirm rath gajendr turng yuktam,
Lakshmim sadaiv sumukhim praddati shambu.
O! The Almighty! Anyone who recite this Strotr composed by Ravan-Dash Kandhar-ten headed, at the end of prayers in the evening-after sun set on Pradosh day, will be blessed with prosperity and the Goddess Maan Laxmi will his home her permanent abode granting him chariots, elephants and horses (riches, wealth, prosperity), due to your blessings.
शिव पूजा के अंत में इस रावणकृत शिव तांडव स्तोत्र का प्रदोष समय में गान करने से या पढ़ने से लक्ष्मी स्थिर रहती है। रथ गज-घोड़े से सर्वदा युक्त रहता है।
॥ इति शिव तांडव स्तोत्रं संपूर्णम्‌॥
MAHA SHIV RATRI :: 
Maha Shiv Ratri, is celebrated with fun fare, enthusiasm and frolic. Maha Shiv Ratri occurs in the Krashn Paksh (dark fortnight) of Phalgun (February or March).
People wake up in the morning dress up with washed or new cloths/attire and visit the nearby temple, with offerings like Milk, sweets, btashe, Ganga Jal, Bel Patthr Leaves, Fruits preferably Ber (jujube fruit) or Datura, Vermilion Paste, Beetel Leaves and Incense  sticks and Pure Desi Ghee lamps. Long serpentine queues are witnessed near the temples. One who perform pooja on this day is relinquished-detached-freed from sins and is blessed with Moksh. On this auspicious day one should recite "Om Namah Shivay", Maha Mratunjay Mantr or Tandev Strotr silently with or without Rudraksh-garland/Jap Mala. 
One performs pooja with the help of a Pundit or by himself by pouring water, mixed with Ganga Jal, milk, honey over the Shiv ling, along with  Bel Patr for cleansing his the soul. Vermilion paste is applied on the Ling to identify one with virtues, devotion and piousity. Fruits are offered to seek longevity and gratification of desires. Incense are lighted for acquiring riches-wealth. Oil lamps are lit to acquire knowledge from the master of masters Bhagwan Shiv. Beetel leaves are offered to seek satisfaction-peace-solace and tranquility along with worldly pleasures-comforts.
Shivabhishek-Mahabhishek is performed with Sugarcane Juice for pleasing Maa Laxmi-for Wealth, with Milk & Ghee-for progeny-children, with Water for release from miseries, with Mustard-for protection against enemies and with Ganga Jal-for Moksh. Dhatura fruit and flower are also offered to Shiv even though they are poisonous, being favorite of Bhagwan Shiv. 
Shiv is worshiped in Ling form throughout the night; which is bathed every three hours with the 5 sacred offerings from a virtuous cow, called the "Punch Gavy". The Panch Gavy contains milk, sour milk, cow's urine, butter and dung. Milk, Clarified Butter, Curd, Honey and Sugar are also offered to the Ling. In Ujjain Maha Kaal pooja is performed from the very fine Bhasm-powdered ashes from the pyre. Puja is amplified many folds, on this auspicious day. Bhagwan Shiv is Bhole-innocent, Nath-master, merciful and compassionate. One who attains the blessings of Bhagwan Shiv is awarded residence in Shiv Lok. Pooja performed at the site of Jyotir Ling is even more rewarding. 
On the day of Maha Shivratri at midnight, Bhagwan Shiv revealed his Ling Swroop-form on this day. Rudra Abhishek is performed at midnight. 
Bhawan Shiv married with Maan Parvti on  this auspicious occasion. He acquired Sagun-with definite shape; from 'Nirgun-shapeless by virtue of the mystic powers-Maya  of Maa Parvati.
Bhagwan Shiv consumed the deadly poison Halahal, which emerged out during Smudr Manthan-the churning of Kshir Sagar-the milky ocean and protected the three abodes: Heavens, Earth and the Patal Lok,  on this auspicious occasion. His  throat turned blue and so his name became 'Neel Kanth'.
Bhole Nath revealed to Maa Parvati that the 14th night of the Krashn Paksh-fortnight, is His favorite night and that the devotees, who worship Him on thus auspicious night will surely receive His blessings. He preformed Tandav-the dance of primordial conception, preservation, sustenance and destruction on this auspicious day.
Maa Parvati under took his strict penances on this virtuous day. 
One keep awaking & performing pooja, enchanting-reciting divine prayers, throughout he night in the honour of Shiv, the Truth-Supreme, Maha Yogi, Ultimate, Chandr Shekhar.  He, who sheltered Ganga in his locks, is Aghori :- the master of Tantra-Mantr, Maha Dev, Bhole Nath, Rudr. Devotees worship Him with dedication and devotion on this auspicious day of Maha Shiv Ratri to seek His blessings, so that they can live a fulfilling life leading to Moksh.
Recitation-enchantment of Maha Mratyunjay Mantr protects one from all illnesses and diseases: Trayambakam Yajaamahe Sugandhim Pushtivardhanam Urvarukmiv Bandhanan Mrityor Mokshiy Mamrtat.
[I worship thee, O! The sweet Lord of transcendental vision (the three eyed). O! the giver of health and prosperity to all, may I be free from the bonds of death, just as a melon (or cucumber) is severed effortlessly from its bondage or attachment to the creeper.]
Anyone, who worships Shiv on the day of Maha Shivratri is released-relinquished from all bondage and sins of Karm and moves towards the path of Moksh. Devotees, who worship Bhagwan Shiv with true devotion on Maha Shivratri are freed from all sins-bondage and are blessed with health, wealth and success. 
Parad-Para-Mercury is regarded as one of the auspicious metals. Shiv Lings made using Parad are considered as most auspicious, even more auspicious than Shiv Lings made from gemstones or gold. Devotees who worship Parad Shivling are blessed with all worldly pleasures and are excelled on the path of Moksh. Parad Shivling, when kept in homes or place of work brings in physically, spiritually and psychologically upliftment. Parad and Parad Shivling have many other medicinal and mystic benefits such as peace, prosperity and happiness. 
Shiv Ling represents Bhawan Shiv, the primeval and primary source of energy in this Universe.  Generally, people avoid  installation of Shiv Ling at homes or place of work, since its proper place is cremation ground or the temple. Shiv is Supreme Soul-Adi Dev, Maa Parwati Shakti is his driving force. The combination of Shiv and Shakti is behind the creation-nurture and act of perishing this Universe. 
Ling symbolizes Tej (energy, sperms) and Chaitany-living (consciousness); it is often represented alongside the Yoni, which is a symbol of Maa Shakti, the female creative energy of the universe. Thus, Shivling is a symbol of union of the duality of  Shiv (The Purest) and Shakti (-sacred force or the cosmic energy). 
महा शिव रात्रि मनुष्यों को पाप, अन्याय और अनाचार से दूर रहकर शुद्ध, पवित्र और सात्विक जीवन जीने की प्रेरणा देता है। कल्याण और मोक्ष प्रदान करने वाली महाशिवरात्रि के दिन भगवान शिव का विधि-विधान के साथ पूजा करने से सुख-शांति और खुशहाली आती है। श्रद्धाभाव से हो शिव पूजन भगवान शिव का पूजन श्रद्धाभाव के साथ करने से मनवांछित फल की प्राप्ति होती है।महाशिव रात्रि की रात्रि में जागरण करते हुए शिव जी की आराधना करने और शांत-चित्त एवं पूर्ण सात्विक भाव से व्रत रखने से भक्तों के समस्त दुःख तथा कष्ट दूर हो जाते हैं। 
अन्याय और अत्याचार का पर्याय बने तारकासुर के वध का निमित्त बने भगवान शिव ने माता सती के अपने पिता के घर यज्ञाग्नि में भस्म होने के बाद, तांडव नृत्य किया। 
चंदन, बूरा-शक्कर, पान-सुपारी, लौंग-इलायची, पंचमेवा, फल, धतूरा, रुद्राक्ष, बेलपत्र, पुष्पों में कनेर, नीलकमल, गुलाब, चमेली, गेंदा आदि समर्पित करने के साथ-साथ धूप और दीप प्रज्‍ज्वलित करना चाहिए।शिवलिंग पर कभी भी चंपा, केतकी, नागकेशर, केवड़ा और मालती के पुष्प नहीं चढ़ाने चाहिए। 
अभिव्यक्ति प्रदान करने वाली  यह  एकमात्र ऐसी कालरात्रि है, जो मनुष्यों को पापकर्म, अन्याय और अनाचार से दूर रहकर पवित्र एवं सात्विक जीवन जीने की प्रेरणा देती है।
शिव पूजन के दौरान महामृत्युंजय मंत्र, शिवाष्टक, रुद्राष्टक, रामचरितमानस के बालकांड के अंतर्गत शिव-सती प्रसंग का पाठ करना विशेष फलदायी कारक-दायक माना गया है। व्रत न भी कर सके, तो उक्त पाठ से भी शिव उपासना का संपूर्ण फल मिल जाता है।
भगवान्  शिव के 108 नामों का जाप :: (1). ॐ भोलेनाथ नमः, (2). ॐ कैलाश पति नमः, (3). ॐ भूतनाथ नमः, (4). ॐ नंदराज नमः, (5). ॐ नन्दी की सवारी नमः, (6). ॐ ज्योतिलिंग नमः, (7). ॐ महाकाल नमः, (8). ॐ रुद्रनाथ नमः, (9). ॐ भीमशंकर नमः, (10). ॐ नटराज नमः, (11). ॐ प्रलेयन्कार नमः, (12). ॐ चंद्रमोली नमः, (13). ॐ डमरूधारी नमः, (14) ॐ चंद्रधारी नमः, (15) ॐ मलिकार्जुन नमः, (16). ॐ भीमेश्वर नमः (17). ॐ विषधारी नमः, (18). ॐ बम भोले नमः, (19) ॐ ओंकार स्वामी नमः, (20). ॐ ओंकारेश्वर नमः, (21). ॐ शंकर त्रिशूलधारी नमः, (22). ॐ विश्वनाथ नमः, (23). ॐ अनादिदेव नमः, (24). ॐ उमापति नमः, (25). ॐ गोरापति नमः, (26). ॐ गणपिता नमः, (27). ॐ भोले बाबा नमः, (28). ॐ शिवजी नमः, (29). ॐ शम्भु नमः, (30). ॐ नीलकंठ नमः, (31). ॐ महाकालेश्वर नमः, (32). ॐ त्रिपुरारी नमः, (33). ॐ त्रिलोकनाथ नमः, (34). ॐ त्रिनेत्रधारी नमः, (35). ॐ बर्फानी बाबा नमः, (36). ॐ जगतपिता नमः, (37). ॐ मृत्युन्जन नमः, (38). ॐ नागधारी नमः, (39). ॐ रामेश्वर नमः, (40). ॐ लंकेश्वर नमः, (41). ॐ अमरनाथ नमः, (42). ॐ केदारनाथ नमः, (43). ॐ मंगलेश्वर नमः, (44). ॐ अर्धनारीश्वर नमः, (45). ॐ नागार्जुन नमः, (46). ॐ जटाधारी नमः, (47). ॐ नीलेश्वर नमः, (48). ॐ गलसर्पमाला नमः, (49) ॐ दीनानाथ नमः, (50) ॐ सोमनाथ नमः, (51) ॐ जोगी नमः, (52) ॐ भंडारी बाबा नमः, (53). ॐ बमलेहरी नमः, (54). ॐ गोरीशंकर नमः, (55). ॐ शिवाकांत नमः, (56). ॐ महेश्वराए नमः, (57). ॐ महेश नमः, (58). ॐ ओलोकानाथ नमः, (59). ॐ आदिनाथ नमः, (60). ॐ देवदेवेश्वर नमः, (61). ॐ प्राणनाथ नमः, (62). ॐ शिवम् नमः, (63). ॐ महादानी नमः, (64). ॐ शिवदानी नमः, (65). ॐ संकटहारी नमः, (66). ॐ महेश्वर नमः, (67). ॐ रुंडमालाधारी नमः, (68) ॐ जगपालनकर्ता नमः, (69) ॐ पशुपति नमः, (70) ॐ संगमेश्वर नमः, (71). ॐ दक्षेश्वर नमः, (72). ॐ घ्रेनश्वर नमः, (73). ॐ मणिमहेश नमः, (74). ॐ अनादी नमः, (75). ॐ अमर नमः, (76) ॐ आशुतोष महाराज नमः, (77). ॐ विलवकेश्वर नमः, (78). ॐ अचलेश्वर नमः, (79). ॐ अभयंकर नमः, (80). ॐ पातालेश्वर नमः, (81). ॐ धूधेश्वर नमः, (82). ॐ सर्पधारी नमः, (83). ॐ त्रिलोकिनरेश नमः, (84). ॐ हठ योगी नमः, (85). ॐ विश्लेश्वर नमः, (86). ॐ नागाधिराज नमः, (87). ॐ सर्वेश्वर नमः, (88). ॐ उमाकांत नमः, (89). ॐ बाबा चंद्रेश्वर नमः, (90). ॐ त्रिकालदर्शी नमः, (92). ॐ त्रिलोकी स्वामी नमः, (92). ॐ महादेव नमः, (93). ॐ गढ़शंकर नमः, (94). ॐ मुक्तेश्वर नमः, (95). ॐ नटेषर नमः, (96). ॐ गिरजापति नमः, (97). ॐ भद्रेश्वर नमः, (98). ॐ त्रिपुनाशक नमः, (99) ॐ निर्जेश्वर नमः, (100). ॐ किरातेश्वर नमः, (101). ॐ जागेश्वर नमः, (102). ॐ अबधूतपति नमः, (103). ॐ भीलपति नमः, (104). ॐ जितनाथ नमः, (105). ॐ वृषेश्वर नमः, (106). ॐ भूतेश्वर नमः, (107). ॐ बैजूनाथ नमः, एवं (108). ॐ नागेश्वर नमः। 
ये भगवान शिव के 108 नाम हैं। 
 
Contents of these above mentioned blogs are covered under copy right and anti piracy laws. Republishing needs written permission from the author. ALL RIGHTS ARE RESERVED WITH THE AUTHOR. 

Monday, July 3, 2017

XXX महर्षि अगस्त :: पुलस्त्य के पुत्र

महर्षि अगस्त
CONCEPTS & EXTRACTS IN HINDUISM 
By :: Pt. Santosh Bhardwaj
dharmvidya.wordpress.com hindutv.wordpress.com santoshhastrekhashastr.wordpress.com bhagwatkathamrat.wordpress.com jagatgurusantosh.wordpress.com 
santoshkipathshala.blogspot.com santoshsuvichar.blogspot.com santoshkathasagar.blogspot.com bhartiyshiksha.blogspot.com santoshhindukosh.blogspot.com
ॐ गं गणपतये नम:।
अक्षरं परमं ब्रह्म ज्योतीरूपं सनातनम्।
निराकारं स्वेच्छामयमनन्तजम्॥
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भुर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि॥
[श्रीमद्भगवद्गीता 2.47]
महर्षि अगस्त्य को पुलस्त्य ऋषि का पुत्र माना जाता है। उनके भाई का नाम विश्रवा था जो रावण के पिता थे। पुलस्त्य ऋषि ब्रह्मा के पुत्र थे। 
मित्र तथा वरुण नामक देवताओं का अमोघ तेज एक दिव्य यज्ञिय कलश में पुंजीभूत हुआ और उसी कलश के मध्य भाग से दिव्य तेज से सम्पन्न महर्षि अगस्त का प्रादुर्भाव हुआ।[ऋग्वेद]
एक यज्ञ सत्र में उर्वशी नामक स्वर्ग की अप्सरा भी सम्मिलित हुई थी। मित्र वरुण ने उसकी ओर देखा तो इतने आसक्त हुए कि अपने वीर्य को रोक नहीं पाये। उर्वशी ने उपहासात्मक मुस्कराहट बिखेर दी। मित्र वरुण बहुत लज्जित हुए। कुंभ का स्थान, जल तथा कुंभ, सब ही अत्यंत पवित्र थे। यज्ञ के अंतराल में ही कुंभ में स्खलित वीर्य के कारण कुंभ से अगस्त्य, स्थल में वशिष्ठ तथा जक में मत्स्य का जन्म हुआ। उर्वशी इन तीनों की मानस जननी मानी गयी।
इल्वल और वातापि कथा :: वैशम्पायन जी कहते हैं कि हे जनमेजय! प्रचुर दक्षिणा देने वाले कुन्ती नन्दन राजा युधिष्ठिर ने गया से प्रस्थान किया और अगस्त्याश्रम में जाकर दुर्जय मणिमती नगरी में निवास किया। वहीं वक्ताओं में श्रेष्ठ राजा युधिष्ठिर ने महर्षि लोमश से पूछा कि हे ब्रह्मन्! अगस्त्य जी ने यहाँ वातापि को किस लिये नष्ट किया? मनुष्यों का विनाश करने वाले उस दैत्य का प्रभाव कैसा था और महात्मा अगस्त्यजी के मन में क्रोध का उदय कैसे हुआ ?
लोमश जी ने कहा :- हे कौरव नन्दन! पूर्व काल की बात है, इस मणिमती नगरी में इल्वल नामक दैत्य रहता था वातापि उसी का छोटा भाई था। एक दिन दिति नन्दन इल्वल ने एक तपस्वी ब्राह्मण से कहा कि हे भगवन! आप मुझे ऐसा पुत्र दें, जो इन्द्र के समान पराक्रमी हो। उन ब्राह्मण देवता ने इल्वल को इन्द्र के समान पुत्र नहीं दिया। इससे वह असुर उन ब्राह्मण देवता पर बहुत कुपित हो उठा। राजन! तभी से इल्वल दैत्य क्रोध में भरकर ब्राह्मणों की हत्या करने लगा।
वह मायावी अपने भाई वातापि को माया से बकरा बना देता था। वातापि भी इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ था! अत: वह क्षण भर में मेंड़ा और बकरा बन जाता था। फिर इल्वल उस भेड़ या बकरे को पकाकर उसका माँस राँधता और किसी ब्राह्मण को खिला देता था। इसके बाद वह ब्राह्मण को मारने की इच्छा करता था। इल्वल में यह शक्ति थी कि वह जिस किसी भी यमलोक में गये हुए प्राणी को उसका नाम लेकर बुलाता, वह पुन: शरीर धारण करके जीवित दिखायी देने लगता था। हमेशाँ वातापि दैत्य को बकरा बनाकर इल्वल उसके माँस का संस्कार किया करता और किसी न किसी ब्राह्मण को वह माँस खिलाकर, पुन: अपने भाई को पुकारा करता। राजन! इल्वल की आवाज़ सुनकर वह अत्यन्त मायावी महादैत्य वातापि उस ब्राह्मण की पसली को फाड़कर हँसता हुआ निकल आता। राजन! इस प्रकार दुष्ट हृदय इल्वल दैत्य बार-बार ब्राह्मणों को भोजन कराकर, अपने भाई द्वारा उनकी हिंसा करा देता था।
एक बार अगस्त्य मुनि कहीं चले जा रहे थे। उन्होंने एक जगह अपने पितरों को देखा, जो एक गड्ढे में नीचे मुँह किये लटक रहे थे। तब उन लटकते हुए पितरों से अगस्त जी ने पूछा कि आप लोग यहाँ किसलिये नीचे मुँह किये काँपते हुए से लटक रहे हैं तो यह सुनकर उन वेद वादी पितरों ने उत्तर दिया कि सन्तान परम्परा के लोप की सम्भावना के कारण हमारी यह दुर्दशा हो रही है। अपने पितरों की यह दुर्दशा देखने के बाद अगस्त मुनि ने विवाह करने का निश्चय किया।
उन्हीं दिनों विदर्भ नरेश भी सन्तान प्राप्ति के लिए कठिन तपस्या करने में लीन थे। छ: महीनों बाद रानी ने एक कन्या को जन्म दिया। राजा की खुशी का ठिकना न रहा। उन्होंने ब्राह्मणों से कहा कि उनकी तपस्या सफल हुई है और उन्हें एक कन्या रत्न की प्राप्ति हुई है।
उस अनुपम सुन्दरी बालिका का सौन्दर्य देखकर ब्राह्मण गण मुग्ध रह गये। यह बालिका लोपामुद्रा के नाम से प्रसिद्ध हुई। लोपामुद्रा बड़ी होकर अद्वितीय सुन्दरी और परम चरित्रवती के रूप में विकसित हुई। अगस्त्य मुनि राजा के पहुँचे और उन्होंने कहा कि मैं आपकी पुत्री से विवाह करना चाहता हूँ। राजा ये बात सुनकर चिन्ता में डूब गए। उसी समय लोपामुद्रा राजा के पास आयी। पिता जी, आप दुविधा में क्यों पड़ गये? मैं ॠषिवर से विवाह करने के लिए प्रस्तुत हूँ और फिर लोपामुद्रा और अगस्त्य ऋषि का विवाह सम्पन्न हो गया। विवाह के पश्चात् अगस्त्य ऋषि ने लोपामुद्रा से कहा कि तुम्हारे ये राजकीय वस्त्र ॠषि-पत्नी को शोभा नहीं देते। इनका परित्याग कर दो। जो आज्ञा, स्वामी! अब से मैं छाल, चर्म और वल्कल ही धारण करूँगी। कुछ समय बाद लोपामुद्रा ने कहा स्वामी मेरी एक इच्छा है। कहो, क्या इच्छा है तुम्हारी? हम ठहरे गृहस्थ! हमारे लिए धन से सम्पन्न होना कोई अपराध न होगा। प्रभु, मै उसी तरह रहना चाहती हूँ, जैसे अपने पिता के घर रहती थी। महर्षि अगस्त ने कहा कि वे धन-प्राप्ति के लिए प्रस्थान करते हैं और उन्होंने लोपामुद्रा से प्रतीक्षा करने को कहा।
अगस्त्य चल पड़े। वे राजा श्रुतर्वा के पास पहुँचे। माना जाता था कि वे अत्यन्त समृद्ध हैं। जब वे श्रुतर्वा के दरबार में पहुँचे तो महाराज श्रुतर्वा ने पूछा कि वे क्या सेवा कर सकते थे? अगस्त जी ने कहा कि वह उन्हें अपनी सामर्थ्य के अनुसार धन प्रदान करें। राजा ने बताया कि उसके पास देने को अतिरिक्त धन नहीं है। फिर भी जो था उसमें से अगस्त जी अपनी इच्छानुसार ले सकते थे। अगस्त्य जी नीतिवान थे। उन्होंने विचार किया कि अगर वे राजा से कुछ लेते तो दूसरों को उससे वंचित होना पड़ेता। उन्होंने श्रुतर्वा से कहा कि इस स्थिति में वे उससे कुछ नहीं ले सकते थे। उन्होंने श्रुतर्वा से राजा बृहदस्थ के पास चलने को कहा। लेकिन राजा बृहदस्थ के पास भी देने लायक़ अतिरिक्त धन नहीं था। शायद, राजा त्रसदस्यु कुछ सहायता कर सकें। अतः वे सब उनके पास चल पड़े। लेकिन जब वे लोग राजा त्रसदस्यु के यहाँ पहुँचे तो राजा त्रसदस्यु भी उनको धन देने में असमर्थ रहे। तीनों राजा एक-दूसरे का मुँह ताकने लगे। अन्त में उन्होंने समवेत स्वर में कहा कि यहाँ इल्वल नामक एक असुर रहता है, जिसके पास अथाह धन है। आइये, हम उसके पास चलें।
अगस्त्य तीनों राजाओं के साथ इल्वल के साम्राज्य में पहुँचे, वह उनके स्वागत के लिए तैयार बैठा था। आइये, आप सबका स्वागत है। मैंने आपके लिए विशेष भोजन तैयार करवाया है। तीनों राजाओं को आशंका हुई। हमें अगस्त्य ऋषि को सावधान कर देना चाहिए। जब उन्होंने ॠषि को बताया तो ॠषि ने कहा चिन्ता मत करो। मेरा कुछ नहीं बिगड़ेगा। अगस्त्य ने भोजन शुरू किया।
जब ॠषि अगस्त्य ने अन्तिम कौर ग्रहण किया तो इल्वल ने वातापि को आवाज़ दी। वातापि बाहर आओ। अब वह कैसे बाहर आ सकता है? मैं तो उसे खाकर पचा भी गया, महृषि अगस्त ने कहा। इल्वल ने अपनी हार स्वीकार कर ली। आपका किस उद्देश्य से आना हुआ? मैं आपकी क्या सेवा कर सकता हूँ? हमें पता है कि तुम बड़े धनवान हो। इन राजाओं को और मुझे धन चाहिए। औरों को वंचित किए बिना जो भी दे सकते हो, हमें दे दो। इल्वल पल भर को चुप रहा। फिर उसने कहा कि मैं हर एक राजा को दस-दस हज़ार गायें और उतनी ही मुहरें दूँगा और अगस्त्य ॠषि को बीस हज़ार गायें और उतनी ही मुहरें दूँगा। इसके अलावा मैं उनकी सेवा में अपना सोने का रथ और घोड़े भी अर्पित कर दूँगा। आप ये सारी वस्तुएँ स्वीकार करें। इल्वल के घोड़े धरती पर वायु-वेग से दौड़ते थे। वे लोग पल-भर में ही अगस्त्य ऋषि के आश्रम पहुँच गये। ॠषि अगस्त्य लोपामुद्रा के पास गये और कहा कि लोपामुद्रा! जो तुम चाहती थीं, वह मैं ले आया। अब हम तुम्हारी इच्छानुसार जीवन बिताएंगे। कई वर्षों बाद लोपामुद्रा ने एक पुत्र को जन्म दिया और महृषि अगस्त ने अपने पूर्वजों को दिया हुआ वचन पूरा किया।
महर्षि अगस्त्य के भारतवर्ष में अनेक आश्रम हैं। इनमें से कुछ मुख्य आश्रम उत्तराखण्ड, महाराष्ट्र तथा तमिलनाडु में हैं। एक उत्तराखण्ड के रुद्रप्रयाग नामक जिले के अगस्त मुनि नामक शहर में है। यहाँ महर्षि ने तप किया था तथा आतापी-वातापी नामक दो असुरों का वध किया था। मुनि के आश्रम के स्थान पर वर्तमान में एक मन्दिर है। आसपास के अनेक गाँवों में मुनि जी की इष्टदेव के रूप में मान्यता है। मन्दिर में मठाधीश निकटस्थ बेंजी नामक गाँव से हैं।
दूसरा आश्रम महाराष्ट्र के नागपुर जिले में है। यहाँ महर्षि ने रामायण काल में निवास किया था। भगवान् श्री राम के गुरु महर्षि वशिष्ठ तथा इनका आश्रम पास ही था। गुरु वशिष्ठ की आज्ञा से भगवान् श्री राम ने ऋषियों को सताने वाले असुरों का वध करने का प्रण लिया था। महर्षि अगस्त्य ने श्री राम को इस कार्य हेतु कभी समाप्त न होने वाले तीरों वाला तरकश प्रदान किया था।
एक आश्रम तमिलनाडु के तिरुपति में है। विंध्याचल पर्वत जो कि महर्षि का शिष्य था, का घमण्ड बहुत बढ़ गया था तथा उसने अपनी ऊँचाई बहुत बढ़ा दी जिसके कारण सूर्य की रोशनी पृथ्वी के उत्तर भाग में-उत्तर भारत में पहुँचनी बन्द हो गई तथा प्राणियों में हाहाकार मच गया। सभी देवताओं ने महर्षि से अपने शिष्य को समझाने की प्रार्थना की। महर्षि ने विंध्याचल पर्वत से कहा कि उन्हें तप करने हेतु दक्षिण में जाना है, अतः उन्हें मार्ग दे। विंध्याचल महर्षि के चरणों में झुक गया, महर्षि ने उसे कहा कि वह उनके वापस आने तक झुका ही रहे तथा पर्वत को लाँघकर दक्षिण को चले गये। उसके पश्चात वहीं आश्रम बनाकर तप किया तथा वहीं रहने लगे।
एक आश्रम महाराष्ट्र के अहमदनगर जिले के अकोला में प्रवरा नदी के किनारे है। यहाँ महर्षि ने रामायण काल में निवास किया था। उनकी उपस्थिति में सभी प्राणी परस्पर दुश्मनी भूल गये थे।
महर्षि अगस्त्य केरल के निशस्त्र युद्ध शैली-कला कलरीपायट्टु की दक्षिणी शैली वर्मक्कलै के संस्थापक आचार्य एवं आदि गुरु हैं। वर्मक्कलै निःशस्त्र युद्ध कला शैली है। मान्यता के अनुसार भगवान् शिव ने अपने पुत्र मुरुगन-भगवान् कार्तिकेय को यह कला सिखायी तथा मुरुगन ने यह कला अगस्त जी को सिखायी। महर्षि अगस्त ने यह कला अन्य सिद्धों को सिखायी तथा तमिल में इस पर पुस्तकें भी लिखी। महर्षि अगस्त्य दक्षिणी चिकित्सा पद्धति सिद्ध वैद्यम् के जनक भी हैं। उनके द्वारा रचित अँगूठे की सहायता से भविष्य जानने की कला भी काफी प्रचलित है।
महर्षि अगस्त्य ने अपनी तपस्या से अनेक ऋचाओं के स्वरूपों का दर्शन किया था, इसलिये ये मन्त्र द्रष्टा ऋषि कहलाते हैं। ऋग्वेद के अनेक मन्त्र इनके द्वारा दृष्ट हैं। ऋग्वेद के प्रथम मण्डल के 165 सूक्त से 191 तक के सूक्तों के द्रष्टा ऋषि महर्षि अगस्त्य जी हैं। साथ ही इनके पुत्र दृढच्युत तथा दृढच्युत के पुत्र इध्मवाह भी नवम मण्डल के 25वें तथा 26वें सूक्त के द्रष्टा ऋषि हैं। महर्षि अगस्त्य और लोपामुद्रा आज भी पूज्य और वन्द्य हैं, नक्षत्र-मण्डल में ये विद्यमान हैं। दूर्वाष्टमी आदि व्रतोपवासों में इन दम्पति की आराधना-उपासना की जाती है।
महर्षि अगस्त महा तेजस्वी तथा महातपा ऋषि थे। समुद्रस्थ राक्षसों के अत्याचार से घबराकर देवता लोग इनकी शरण में गये और अपना दु:ख कह सुनाया। फल यह हुआ कि ये सारा समुद्र पी गये, जिससे सभी राक्षसों का विनाश हो गया।
भगवान् श्री राम वन गमन के समय इनके आश्रम पर पधारे थे। भगवान् श्री राम ने उनका ऋषि जीवन कृतार्थ किया। भक्ति की प्रेम मूर्ति महामुनि सुतीक्ष्ण इन्हीं अगस्त जी के शिष्य थे। अगस्त संहिता आदि अनेक ग्रन्थों का इन्होंने प्रणयन किया, जो तान्त्रिक साधकों के लिये महान् उपादेय है।
ELECRIC CELL विद्युत् ज्ञान :: काशी में उनका जन्मस्थल अगस्त्य कुण्ड के नाम से प्रसिद्ध है। उन्होंने विद्युत का ज्ञान विश्व को प्रदान किया। 
संस्थाप्य मृण्मये पात्रे ताम्रपत्रं सुसंस्कृतम्‌। 
छादयेच्छिखिग्रीवेन चार्दाभि: काष्ठापांसुभि:॥ 
दस्तालोष्टो निधात्वय: पारदाच्छादितस्तत:। 
संयोगाज्जायते तेजो मित्रावरुणसंज्ञितम्‌॥  
एक मिट्टी का पात्र लें, उसमें ताम्र पट्टिका (Copper Sheet) डालें तथा शिखिग्रीवा (मयूर ग्रीवा जैसा रंगवाला, नीला तूतिया Copper sulphate) डालें, फिर बीच में गीली काष्ट पांसु (wet saw dust, गीला काठ का बुरादा) लगाएं, ऊपर पारा (Mercury) तथा दस्त लोष्ट (Zinc) डालें, फिर तारों को मिलाएंगे तो उससे मित्रा-वरुण शक्ति (Electricity) का उदय होगा।[अगस्त्य संहिता]  
ELCTROPLATING विद्युत लेपन ::
कृत्रिमस्वर्णरजतलेप: सत्कृतिरुच्यते। 
यवक्षारमयोधानौ सुशक्तजलसन्निधो॥ 
आच्छादयति तत्ताम्रं स्वर्णेन रजतेन वा। 
सुवर्णलिप्तं तत्ताम्रं शातकुंभमिति स्मृतम्‌॥
कृत्रिम स्वर्ण अथवा रजत के लेप को सत्कृति कहा जाता है। लोहे के पात्र में सुशक्त जल (तेजाब का घोल) इसका सान्निध्य पाते ही यवक्षार (सोने या चाँदी का नाइट्रेट) ताम्र को स्वर्ण या रजत से ढंक लेता है। स्वर्ण से लिप्त उस ताम्र को शातकुंभ अथवा स्वर्ण कहा जाता है।[अगस्त्य संहिता]
BATTERY विद्युत कोष :: 
अनने जलभंगोस्ति प्राणो दानेषु वायुषु। 
एवं शतानां कुंभानांसंयोगकार्यकृत्स्मृत:॥
सौ कुंभों (उपरोक्त प्रकार से बने तथा श्रृंखला में जोड़े गए सौ सेलों) की शक्ति का पानी पर प्रयोग करेंगे, तो पानी अपने रूप को बदलकर प्राणवायु (Oxygen)तथा उदान वायु (Hydrogen) में परिवर्तित हो जाएगा।[अगस्त्य संहिता]  
ELECTRIC CABLE विद्युत परिचालक-तार :: आधुनिक नौका चलन और विद्युत वहन, संदेश वहन आदि के लिए जो अनेक बारीक तारों की बनी मोटी केबल या डोर बनती है, वैसी प्राचीन काल में भी बनती थी, जिसे रज्जु कहते थे।
नवभिस्तस्न्नुभिः सूत्रं सूत्रैस्तु नवभिर्गुणः। 
गुर्णैस्तु नवभिपाशो रश्मिस्तैर्नवभिर्भवेत्। 
नवाष्टसप्तषड् संख्ये रश्मिभिर्रज्जवः स्मृताः॥
9 तारों का सूत्र बनता है। 9 सूत्रों का एक गुण, 9 गुणों का एक पाश, 9 पाशों से एक रश्मि और 9, 8, 7 या 6 रज्जु रश्मि मिलाकर एक रज्जु बनती है। 
BALLOONS आकाश में उड़ने वाले गर्म गुब्बारे :: महर्षि अगस्त्य ने गुब्बारों को आकाश में उड़ाने और विमान को संचालित करने की तकनीक का भी उल्लेख किया है।
वायुबंधक वस्त्रेण सुबध्दोयनमस्तके। 
उदानस्य लघुत्वेन विभ्यर्त्याकाशयानकम्॥
उदानवायु (Hydrogen) को वायु प्रति बन्धक वस्त्र में रोका जाए तो यह विमान विद्या में काम आता है, यानी वस्त्र में हाइड्रोजन पक्का-मज़बूती से बाँध दिया जाए तो उससे आकाश में उड़ा जा सकता है।
जलनौकेव यानं यद्विमानं व्योम्निकीर्तितं। 
कृमिकोषसमुदगतं कौषेयमिति कथ्यते। 
सूक्ष्मासूक्ष्मौ मृदुस्थलै औतप्रोतो यथाक्रमम्॥
वैतानत्वं च लघुता च कौषेयस्य गुणसंग्रहः। 
कौशेयछत्रं कर्तव्यं सारणा कुचनात्मकम्। 
छत्रं विमानाद्विगुणं आयामादौ प्रतिष्ठितम्॥
विमान वायु पर उसी तरह चलता है, जैसे जल में नाव चलती है। तत्पश्चात उन काव्य पंक्तियों में गुब्बारों और आकाश छत्र के लिए रेशमी वस्त्र सुयोग्य कहा गया है, क्योंकि वह बड़ा लचीला होता है।
ऐसा वस्त्र जिसमें वायु भरी जा सकती थी, का उपयोग गुब्बारों को उड़ाने में किया जाता था। 
क्षीकद्रुमकदबाभ्रा भयाक्षत्वश्जलैस्त्रिभिः। 
त्रिफलोदैस्ततस्तद्वत्पाषयुषैस्ततः स्ततः॥
संयम्य शर्करासूक्तिचूर्ण मिश्रितवारिणां। 
सुरसं कुट्टनं कृत्वा वासांसि स्त्रवयेत्सुधीः॥
रेशमी वस्त्र पर अंजीर, कटहल, आंब, अक्ष, कदम्ब, मीरा बोलेन वृक्ष के तीन प्रकार ओर दालें इनके रस या सत्व के लेप किए जाते हैं। तत्पश्चात सागर तट पर मिलने वाले शंख आदि और शर्करा का घोल यानी द्रव सीरा बनाकर वस्त्र को भिगोया जाता है, फिर उसे सुखाया जाता है। फिर इसमें उदान वायुहाइड्रोजन भरकर उड़ा जा सकता है।[अगस्त्य संहिता] 
वैयाकरण अगस्त्य :: अगस्त्य तमिल भाषा के आद्य वैय्याकरण हैं। उन्हें दक्षिण में तमिल के पिता अगतियम, अगन्तियांगर के नाम से भी जाना जाता है, उनके व्याकरण को अगन्तियम कहा जाता है।  
ग्रंथकार परुनका द्वारा लिखित यह व्याकरण अगस्त्य व्याकरण के नाम से प्रख्यात है। यह कवि ऋषि अगस्त्य के ही अवतार माने जाते हैं। यह कवि शूद्र जाति में उत्पन्न हुए थे, इसलिए यह शूद्र वैयाकरण के नाम से प्रसिद्ध है। तमिल विद्वानों का कहना है कि यह ग्रंथ पाणिनि की अष्टाध्यायी के समान ही मान्य, प्राचीन तथा स्वतंत्र कृति है जिससे ग्रंथकार की शास्त्रीय विद्वता का पूर्ण परिचय उपलब्ध होता है।
 
Contents of these above mentioned blogs are covered under copy right and anti piracy laws. Republishing needs written permission from the author. ALL RIGHTS ARE RESERVED WITH THE AUTHOR.

Wednesday, March 22, 2017

SHAKUNTALA शकुंतला की कथा

SHAKUNTALA शकुंतला की कथा 
CONCEPTS & EXTRACTS IN HINDUISM  By :: Pt. Santosh Bhardwaj  
santoshkipathshala.blogspot.com   santoshsuvichar.blogspot.com    santoshkathasagar.blogspot.com bhartiyshiksha.blogspot.com   hindutv.wordpress.com   bhagwatkathamrat.wordpress.com santoshhastrekhashastr.wordpress.com
शकुंतला का जन्म  ऋषि विश्वामित्र और मेनका नाम की अप्सरा के संयोग से हुआ, जिसे देवताओं ने ऋषि विश्वामित्र का तप भंग करने के लिये भेज था। मेनका ने उसे जन्म देकर त्याग दिया। कण्व ऋषि ने उसे पड़ा हुए पाया और पुत्री के रूप में उसका लालन-पालन किया। एक दिन राजा दुष्यन्त शिकार करते हुए वन में गये और साथियों से बिछड़ गये। वहाँ भटकते समय उन्होंने शकुंतला को देखा। मोहित होकर उससे गान्धर्व विवाह किया और उसके साथ सहवास करके, यह वचन देकर लौट गये कि राजधानी में पहुँच कर उसे बुलवा लेंगे। 
महाभारत कथा - राजा दुष्यंत और शकुंतला | Mahabharata Katha -King Dushyant and Shakuntalaउस समय तक शकुंतला गर्भवती हो चुकी थी। जब ऋषि कण्व वापस तीर्थ यात्रा से लौटे तो उनको  पूरी कहानी शकुंतला ने बताई। ऋषि ने शकुंतला को अपने पति के पास जाने को कहा, क्योंकि विवाहित कन्या को पिता के घर रहना वो उचित नही मानते थे।  शकुंतला सफर के लिए निकल पड़ी, लेकिन मार्ग में एक सरोवर में पानी पीते वक्त उनकी अंगूठी तालाब में गिर गयी, जिसे एक मछली ने निगल लिया। शकुंतला जब राजा दुष्यंत के पास पहुँचे तो ऋषि कण्व के शिष्यों ने शकुंतला का परिचय दिया। राजा दुष्यंत ने शकुंतला को पत्नी मानने से अस्वीकार कर दिया, क्योंकि वो दुर्वासा ऋषि के श्राप से सब कुछ भूल चुके थे।  शकुंतला निराश होकर राजमहल के बाहर निकली तो उसकी माँ मेनका ने उसे कश्यप ऋषि के आश्रय में रखा जहाँ शकुन्तला ने एक पुत्र को जन्म दिया। 
कुछ दिनों के बाद एक मछुआरा मछली के पेट से मिली अँगूठी राजा को भेंट करने आया, जिसको देखते ही दुष्यंत को शकुन्तला की याद आई। महाराज ने तुरंत शकुंतला की खोज करने के लिए सैनिको को भेजा लेकिन कही पता नही चला। कुछ समय बाद इंद्रदेव के निमन्त्रण पर दुष्यंत देव-दानव युद्ध में भाग लेने के लिये अमरावती-स्वर्ग चले गये। संग्राम में विजय के बाद आकाश मार्ग से वापस लौटते वक्त उन्होंने कश्यप ऋषि के आश्रम में एक सुंदर बालक को खेलते देखा। वह बालक शकुंतला का पुत्र भरत था। 
जब उस बालक को राजा दुष्यंत ने देखा तो उसे देखकर उनके मन में प्रेम उमड़ आया। वो जैसे ही उस बालक को गोद में उठाने के लिए खड़े हुए तो शकुंतला की सहली ने बताया कि अगर वो इस बालक को छुएंगे तो उसकी भुजा में बंधा काला डोर साप बनकर उनको डंस लेगा। राजा दुश्न्त ने उस बात का ध्यान नहीं दिया और बालक को गोद में उठा लिया, जिससे उस बालक के भुजा में बंधा काला डोरा टूट गया, जो उसके पिता की निशानी थी। शकुंतला की सहेली ने सारी बात शकुंतला को बताई, तो वो दौडती हुयी राजा दुष्यंत के पास आयी। राजा दुष्यंत ने भी शकुंतला को पहचान लिया और अपने किये की क्षमा माँगी और उन दोनों को अपने राज्य ले गये। महाराज दुष्यंत और शकुंतला ने उस बालक का नाम भरत रखा जो आगे चलकर एक महान प्रतापी सम्राट बना। 
ब्रह्मा जी से अत्रि का जन्म हुआ था।  इसके बाद अत्रि से चन्द्रमा, चन्द्रदेव से बुध और बुधदेव से इलानंदन पुरुरुवा का जन्म हुआ।  पुरुरवा से आयु, उसके बाद आयु से राजा नहुष और उसके बाद राजा नहुष से ययाति का जन्म हुआ। ययाति से पुरु का जन्म हुआ, जिनसे  पुरु वंश का उदय हुआ था। पुरु के वंश में ही आगे चलकर महान प्रतापी सम्राट राजा भरत का जन्म हुआ। राजा भरत के वंश में ही आगे चलकर राजा कुरु हुए जो महाभारत कथा की नीव माने जाते है। 
पुरुवंश के राजा दुष्यंत और शकुन्तला के पुत्र भरत की गणना महाभारत में वर्णित सोलह सर्वश्रेष्ठ राजाओं में होती है। इनका एक नाम 'सर्वदमन' भी था क्योंकि इन्होंने बचपन में ही बड़े-बड़े राक्षसों, दानवों और सिंहों का दमन किया था। वे समस्त वन्य तथा पर्वतीय पशुओं को भी सहज ही परास्त कर अपने अधीन कर लेते थे। अपने जीवन काल में उन्होंने यमुना, सरस्वती तथा गंगा के तटों पर क्रमश: सौ, तीन सौ तथा चार सौ अश्वमेध यज्ञ किये थे। प्रवृत्ति से दानशील तथा वीर थे। राज्यपद मिलने पर भरत ने अपने राज्य का विस्तार किया। प्रतिष्ठान पुर के स्थान पर हस्तिनापुर को राजधानी बनाया। भरत का विवाह विदर्भराज की तीन कन्याओं से हुआ था। जिनसे उन्हें नौ पुत्रों की प्राप्ति हुई। भरत ने कहा-ये पुत्र मेरे अनुरूप नहीं है। अत: भरत के शाप से डरकर उन तीनों ने अपने-अपने पुत्र का हनन कर दिया।तब देवराज इंद्र ने उन्हें ऋषि देवगुरु वृहस्पति के पुत्र को लेकर दिया जिससे कुरु वंश आगे चला। 

Thursday, February 2, 2017

ARUNI-VIRTUOUS DISCIPLE OF DHAUMY RISHI

ARUNI-VIRTUOUS DISCIPLE OF DHAUMY RISHI
Once Guru Dhaumy sent Aruni to stop water in his farms from an outlet to the farm. The flow was strong and no way was working to stop it, so he him self lay down there to stop it. When he did not come for quite some time and evening fell, his Guru himself went there to check for him with some disciples. He could not see him so he called him out. Where are you, Aruni replied back that he was lying across the water channel to stop water from flowing further.
Dhaumy got very pleased with him and granted him enlightenment.

Sunday, June 5, 2016

ASHTAWAKR JI अष्टावक्र जी

ASHTAWAKR JI अष्टावक्र जी
(THE RELINQUISHED-ENLIGHTENED SAGE WITH 8 DEFORMITIES) 
CONCEPTS & EXTRACTS IN HINDUISM 
By :: Pt. Santosh Bhardwaj
dharmvidya.wordpress.com  hindutv.wordpress.com  santoshhastrekhashastr.wordpress.com   bhagwatkathamrat.wordpress.com jagatgurusantosh.wordpress.com  santoshkipathshala.blogspot.com     santoshsuvichar.blogspot.com    santoshkathasagar.blogspot.com   bhartiyshiksha.blogspot.com santoshhindukosh.blogspot.com
OM ॐ ओउम 
Ashtawakr Ji got his education, learning, enlightenment from Guru Aruni. He is described as one born with eight different deformities of the body (two feet, two knees, two hands, the chest and the head). Ashtawakr Ji is one having eight bends-deformities in the body.  Asht-eight and Wakr means bands-deformities-kinks.  Ashtawakr Geeta is a dialogue between Videh Raja Janak and Ashtawakr Ji. He guided King Janak and Yagyvalaky Ji (a sage), who accepted him their  mythological-spiritual (आध्यात्मिक) teacher.
Ashtawakr Ji has been mentioned in Balmiki Ramayan. Maha Raj Dashrath came to earth to bless his mighty son Bhagwan Shri Ram-incarnation of Bhagwan Vishnu. He said that he had been conveyed across-redeemed, by Him; a deserving son and a great being; like the virtuous Brahmn Kahod who was redeemed by his son Ashtawakr Ji.
The demon Kabandh narrated his story to Bhagwan Shri Ram and Lakshman Ji, when he stated that he was a Gandharv earlier, who was cursed by Ashtawakr Ji to become a demon, when he laughed on seeing him.The Gandharv then bowed down to Ashtawakr Ji who blessed him to be released from the curse by Bhagwan Shri Ram in Treta Yug. It turned to be boon in disguise of curse.
Having being cheated in the game of dice by Kauravs, the Pandavs were forced to go for exile of 12 years along with Draupadi. They under took pilgrimage to utilise the time available with them. They met the sage Lomesh Ji who directed them to the river Samang. He described the river as one who cured Ashtawakr of his 8 deformities when he took a holy dip in it. 
The sage Uddalak, the seer had an Ashram where he used to teach Veds to the celibates (ब्रह्मचारी). Kahol (कहोल, Kahod-कहोद) was one of his best disciples. Uddalak was so pleased with him that he had his daughter Sujata married to him. When Sujata got pregnant, she had the desire to listen to the holy text taught in the Ashram. She wanted her child to imbibe spirituality and intelligence. So, she began to attend the classes taught by Uddalak and Kahol, listening to their chanting of the Vedic Mantr. It can be proved scientifically that the child in the womb listen to every thing around him and grasps it & reacts to it. Shuk Dev Ji the versatile-enlightened son of Bhagwan Ved Vyas is an example of it. Abhimanyu too learnt the penetration of Chakr Vyuh while Arjun was explaining the intricacies of it, to his wife-Subhdra, sister of Bhagwan Shri Krashn, who was well versed with war fare.Expectant mothers devote time for Almighty's worship till delivery of the child and thereafter, as well to give good qualities, characteristics, traits to their children.
As usual, Kahol was reciting the Veds within the hearing distance of the child growing in the womb, the embryo who was aware of the correct pronunciation of every syllable, since its mother used to attend classes with rapt attention. The embryo heard the recitation of Kahol, but whenever Kahol pronounced a syllable wrong, it squirmed in distress. The child growing in the womb had previous memory of the Veds & scriptures due to the grace of the Almighty. The destiny too was playing its role. The embryo informed Kahol that he had pronounced the syllable wrongly as indicated by the child in the womb. This happened on eight occasions. Kahol perceived this as arrogance on the part of something, yet to manifest itself in the world. He cursed the fetus with eight deformities of the body. When the baby was born, it was crooked in eight places (the two feet, the two knees, the two hands, the chest and the head). He was named Ashtawakr.
Around the time Ashtawakr was born, Kahol was persuaded by Sujata to go to the court of Videh Raja Janak to earn some money. In King Janak's court, Kahol was challenged to a scriptural debate-Shastrarth by the philosopher, Vandin-Bandin. It was a common practice during that period which continued till 1,600  century AD, that the best philosophers, scholars, Pandits, enlightened were invited to argue in the presence of the monarch king. Vandin easily defeated Kahol and drowned-immersed the vanquished Kahol in under water. Ashtawakr was now raised by Uddalak. Uddalak too had a son named Shwet Ketu, when Ashtawakr was born. Ashtawakr and Shwet Ketu grew up together. Uddalak, Sujata and the disciples ensured that Ashtawakr was never informed of his real father, Ashtawakr thought that Uddalak was his father and Shwet Ketu was his brother. When he was twelve years old, Ashtawakr was seated on Uddalak's lap, when Shwet Ketu pulled him down and informed him that it was not the lap of his father. Ashtawakr came to know the truth about his father Kahol from Sujata, He decided to confront Vandin and defeat him in an argument.
Ashtawakr and Shwet Ketu made their way to Relinquished Janak's palace. Ashtawakr first faced the gatekeeper who tried to keep the young boy out. On convincing the gatekeeper that he was well versed in the scriptures and hence old, he was let in. 
The moment Ashtawakr Ji entered the court of Raja Janak every one in the court started laughing at him taunting over the curves in his body. He just looked around at the courtiers with silence and then broke into such laughter that everyone was shocked at his intensity of laughter.
Enlightened Monarch Janak requested him to reveal his credentials. Ashtawakr Ji was amazed at the behavior of the courtiers. He knew that the court of the king was decorated with the enlightened Pandits and scholars of distinction. He had heard that the king him self was a Brahm Gyani. Janak's virtues were recognised in the heaven as well. This behavior was unusual for the learned. He could not hide his disillusionment and asked if he had come to the hoards of cobblers-shoe makers (dealing in leather of dead animals), who judged the knowledge from the skin, colour of the body and the formation of the body itself?! 
He rebuked the courtiers by saying that he had heard of their philosophical thoughts and ideas. People said that they were the people of distinction. He expected them to be Atma Rams, detached, relinquished, but it proved futile. Maha Raj Janak hosted sages, Rishis, Munis in his court, in order to gain spiritual knowledge from them. He always desired to find out the intricacies of religion. The Brahmns in the court of Videh-relinquished king had mastered the rituals, sacrifices, Hawans, Yagy and Agnihotr. They had mastered Veds, Purans and Upnishads in addition to Itihas-History. 
Ashtawakr Ji illustrated that they were merely courtiers, yes men of the king. Their knowledge was superfluous, since they had crammed the scriptures but failed to identify the spirit-gist behind them. They had no realisation of the soul and the Supreme Soul. The courtiers were swayed by a strong gust of freshness of Ashtawakr Ji's words. Everyone in that assembly became deeply affected and ashamed hearing the words of Ashtawakr Ji. Maha Raj Janak was quick to realise that the soul behind the twisted body was great and sprung up from the throne and worshipped the Muni and honoured him by offering his throne (राज सिंहासन). Maha Raj Janak bowed down to Ashtawakr Ji and touched his lotus feet. He requested to be pardoned and sought unqualified apologies. Maha Raj Janak then escorted Ashtawkr Ji to his throne and washed his feet.
Ashtawakr Ji satisfied every one present in the court with his ability. The king became his follower & disciple. 
Please refer to :: ASHTAWAKR GEETA अष्टावक्र गीताsantoshkipathshala.blogspot.com    
Maha Raj Janak desired to quench his thirst for eternal-Ultimate knowledge. He was satisfied with the ability of Ashtawakr Ji who replied all his questions with ease and determination. Now, Ashtawakr Ji revealed the purpose of his visit. He desired to have a debate with Vandin. King consented and Vandin and Ashtawakr Ji began the debate, with Vandin starting. They alternately composed six extempore verses on the numbers one to twelve. Then Vandin could only compose the first half of a verse on the number thirteen. Ashtawakr Ji completed the verse by composing the second half and thus won the argument against Vandin. This unique debate is full of enigmas and latent meanings which lie under the simple counts of the numbers one to thirteen.
The condition of the contest was that if Vandin were to lose he would grant any wish of his vanquisher. Ashtawakr Ji demanded that Vandin be drowned in water just as he forced his vanquished opponents to do. Vandin then revealed that he was the son of Varun (the demigod-deity of all water) and was sent incognito to land to get Ṛiṣhis to conduct a ritual that Varun wanted to perform. Varun Dev revealed to Ashtawakr Ji that he had planned to see Ashtawakr Ji and thus he executed the game plan successfully. Probably Varun Dev knew Ashtawakr Ji's previous incarnations. By this time, Varun's ritual was also complete. On Vandin's request, Varun bade the sages and Brahmns farewell and brought them to surface. Ashtawakr Ji worshipped his father and was in turn praised by all the freed sages. Kahol was extremely pleased with his son. Kahol returned to his Ashram with Ashtawakr Ji and Shwet Ketu. In the presence of Sujata, Kahol asked Ashtawakr Ji to bathe in the river Samang. When Ashtawakr entered the river, all his crooked limbs-deformities were cured. Ashtawakr Ji granted enlightenment to Raja Janak.